Nước mắm Cà Ná

Cứ đến những ngày giáp Tết, khắp các xóm chài ở xã Cà Ná lại dậy lên mùi thơm đặc trưng của nước mắm đang vào độ chín. Trong mỗi căn nhà ven biển, bên cạnh bánh tét, dưa món, hũ nước mắm truyền thống luôn được đặt ở vị trí trang trọng trong gian bếp như một phần hồn cốt của Tết làng biển.

Làng nghề trăm năm

Từ buổi mở đất lập làng, giọt nước mắm đã theo chân cư dân xã Cà Ná ngược xuôi Nam - Bắc, trở thành hương vị quen thuộc trong mỗi bữa cơm đoàn viên. Vùng biển quanh năm nắng gắt, có độ mặn cao bậc nhất so với các vùng biển khác trong cả nước đã hun đúc nên vị nước mắm đậm đà, sóng sánh. Nghề làm mắm không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là nét văn hóa được truyền giữ qua nhiều thế hệ.

Không ai còn nhớ chính xác nghề làm nước mắm ở Cà Ná bắt đầu từ khi nào. Chỉ biết rằng, trong ký ức của các bậc cao niên, nghề đã hiện diện từ rất lâu, khi cá cơm ven bờ nhiều đến mức ăn tươi không hết, ngư dân phải ướp muối để dành. Từ cách giữ cá giản đơn ấy, kỹ thuật ủ chượp dần hình thành, mở ra một nghề gắn bó bền bỉ với cư dân miền biển. Có giả thiết cho rằng kỹ thuật ướp cá bắt nguồn từ người Chăm Panduranga, được người Kinh kế thừa và phát triển. Cũng có ý kiến cho rằng lưu dân Bình Định mang nghề theo bước chân mở cõi vào Cà Ná. Dẫu nguồn gốc ra sao, đến cuối thế kỷ XIX, nghề đánh bắt cá cơm và chế biến nước mắm đã trở thành trụ cột sinh kế, nuôi sống hàng nghìn hộ dân ven biển Cà Ná.

Nghề chế biến nước mắm truyền thống ở xã Cà Ná.

Ông Lê Lúc - Chủ tịch Hội Nông dân xã Cà Ná tự hào cho biết: “Trải qua bao thăng trầm, từ những thùng gỗ thủ công đến các bể chượp xây kiên cố, người làm mắm ở Cà Ná vẫn giữ nguyên quy tắc cốt lõi: Nước mắm truyền thống chỉ có cá và muối. Chính khí hậu nắng gió khắc nghiệt, nguồn cá cơm giàu đạm cùng muối biển tròn vị đã tạo nên sắc thái riêng, giúp nước mắm Cà Ná đứng vững trên thị trường. Hiện nay, nước mắm Cà Ná đã được bảo hộ nhãn hiệu với gần 70 cơ sở sản xuất, cung ứng hàng triệu lít mỗi năm”.

Giữ nghề bằng tình thân và ký ức Tết

Nghề làm nước mắm ở Cà Ná được gìn giữ chủ yếu qua các gia đình, dòng họ. Với nhiều người, nước mắm không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn là hồn cốt quê hương. Ngày Tết, dù bận rộn đến đâu, mỗi nhà vẫn để lại những lu mắm ngon nhất cho mâm cơm sum vầy với bánh tét, cá kho chấm mắm ăn kèm dưa kiệu, dưa món. Ông Trần Ngọc Duy - chủ cơ sở nước mắm Ngọc Duy (thôn Lạc Sơn 2) cho biết: “Mỗi năm, cơ sở sản xuất khoảng 20.000 lít nước mắm các loại, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Mỗi chai mắm bán ra dịp Tết đều mang theo uy tín của gia đình và làng nghề, nên chúng tôi luôn đặt chất lượng lên hàng đầu”.

Sản phẩm nước mắm cá cơm Cà Ná.

Tại cơ sở nước mắm Quang Minh ở thôn Lạc Sơn 2, những ngày cuối năm, không khí sản xuất càng thêm tất bật. Ông Trịnh Nguyễn Đoàn - chủ cơ sở cho biết, từ đầu tháng Chạp, mỗi ngày, cơ sở sản xuất từ 400 đến 1.000 lít nước mắm phục vụ thị trường Tết. Nước mắm Cà Ná làm hoàn toàn từ cá cơm và muối, ủ chượp từ 1 đến 2 năm. Dịp Tết, người tiêu dùng chuộng nước mắm truyền thống vì vị đậm đà, an toàn, phù hợp mâm cơm đoàn viên.

Các sản phẩm thượng hạng đạt chuẩn OCOP 3 sao còn được nhiều khách hàng chọn làm quà biếu Tết, mang theo hương vị biển cả về phố thị. Nhiều cơ sở đang kết nối nghề nước mắm với phát triển du lịch, tạo ra giá trị kép: Vừa quảng bá sản phẩm, vừa bảo tồn không gian văn hóa làng nghề.

Để nước mắm Cà Ná phát triển bền vững

Theo những người gắn bó lâu năm với nghề, nguồn cá cơm những năm gần đây có xu hướng giảm do khai thác quá mức. Hơn 30 năm theo nghề, ông Trần Đình Toan cho rằng, để giữ nghề bền vững, cần song hành bảo vệ ngư trường, để biển có thời gian hồi sinh. Biển Cà Ná giàu phù du, muối đậm nắng gió, đây là lợi thế tự nhiên hiếm nơi nào có được.

Chủ tịch Hội Nông dân xã Cà Ná Lê Lúc cho biết, địa phương hiện có 2 sản phẩm nước mắm đạt chuẩn OCOP 3 sao và đang tiếp tục hỗ trợ các cơ sở cải tiến mẫu mã, quản lý theo chuỗi giá trị, gìn giữ và phát triển thương hiệu nước mắm Cà Ná. Ngành chức năng của tỉnh cũng triển khai dán tem điện tử truy xuất nguồn gốc, hỗ trợ các cơ sở mở rộng thị trường, tham gia hội chợ, kết nối tiêu thụ trong và ngoài nước. Những giải pháp ấy đang từng bước đưa nước mắm Cà Ná đi xa hơn, vững vàng hơn. 

Không khí Tết đang về trên từng con sóng, từng mái nhà ven biển, mùi nước mắm chín quyện trong gió mặn. Giọt nước mắm Cà Ná vẫn lặng lẽ chắt chiu hương nắng gió, mang theo vị mặn của biển, vị ngọt của nghề trăm năm và niềm tin vào một mùa xuân no ấm, bền bỉ cùng
thời gian.

BÌNH AN

Nguồn: https://baokhanhhoa.vn/van-hoa/202602/nuoc-mam-ca-na-c934949/