Phạm Chân Hưng: Nhà tư sản yêu nước

Nhà tư sản Phạm Chân Hưng, người gốc Hưng Yên, chủ hiệu vàng Chân Hưng nổi tiếng giàu có nhất nhì ở phố Hàng Bạc (Hà Nội) trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Ông không những là nhà tư sản yêu nước mà còn là cha của những người con uyên bác, trí tuệ, giàu tinh thần dân tộc, trong đó có Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông. Trong những ngày xuân Bính Ngọ, xin được nhắc tới ông là người giàu tư tưởng yêu nước và những đóng góp cho cách mạng để khẳng định ở thời kỳ nào, người Hưng Yên dù ở đâu, bất kỳ hoàn cảnh nào cũng giàu lòng yêu nước.

Nhà thờ họ Phạm tại thôn Đào Quạt, xã Phạm Ngũ Lão.

Nhà tư sản Phạm Chân Hưng, còn có tên là Phạm Thọ Cửu, sinh năm 1890, quê ở làng cổ Đào Quạt, xã Bãi Sậy, huyện Ân Thi, nay là xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên. Ông là một trong những người đầu tiên làm nghề vàng bạc ở phố Hàng Bạc. Là một tư sản giàu có, nhưng ông sớm giác ngộ tư tưởng yêu nước, độc lập dân tộc. Từ những năm 20 của thế kỷ trước, thương gia Chân Hưng đã tham gia “Lớp học yêu nước” Đông Kinh Nghĩa Thục của chí sĩ Lương Văn Can, rồi sớm tiếp xúc với Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh để củng cố tư tưởng ái quốc.

Tiếp chúng tôi, trong ngôi nhà thờ họ Phạm tại thôn Đào Quạt, ông Phạm Huy Ý, một người cháu của nhà tư sản lật giở những ký ức về người chú của mình. Ông nhớ lại: “Chú tôi từng kể, trong lần đến dự World Expo 1933 (triển lãm thế giới năm 1933) tại Chigago (Mỹ), khi tàu cập bến, ông bị lột hết quần áo, phun nước vào người (làm sạch trước khi nhập cảnh) do phân biệt màu da, dân tộc. Điều đó nung nên sự tự tôn dân tộc trong nhà tư sản, quyết không làm tay sai cho ngoại bang, giáo dục con cháu về lòng tự tôn người Việt, học hành vươn lên, yêu mảnh đất nơi mình sinh ra, nơi mình đang sống”.

Những năm 40 thế kỷ trước, phong trào yêu nước ở các khu phố cổ Hà Nội diễn ra sôi nổi. Nhờ uy tín lớn, nhà tư sản Phạm Chân Hưng được bầu làm Chủ tịch khu Đông Kinh Nghĩa Thục (bao gồm phố Hàng Bạc và nhiều khu phố lân cận). Nhà tư sản có giao lưu với nhiều bạn bè làm tổng đốc, thượng thư, có vị trí trong chính quyền tay sai. Nhiều người đã đề xuất Pháp bổ nhiệm ông Phạm Chân Hưng là Bộ trưởng Bộ không bộ, nhưng ông không đồng ý, từ chối ý tốt của bạn, quyết không làm tay sai cho thực dân Pháp.

Ngôi nhà số 86 của gia đình nhà tư sản Phạm Chân Hưng tại phố Hàng Bạc (Hà Nội).

Trong những tư liệu của gia đình còn lưu lại có bức ảnh cưới của Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại tư gia của nhà tư sản. Người cháu của cụ Chân Hưng kể, sự thân thiết giữa người con đầu của nhà tư sản là Giáo sư Phạm Huy Thông và Đại tướng Võ Nguyên Giáp bắt nguồn từ 2 người cùng học. Đại tướng Võ Nguyên Giáp lúc trẻ thường hay đến nhà cùng học với Giáo sư Phạm Huy Thông tại số nhà 86 phố Hàng Bạc. Gia đình ông Phạm Chân Hưng biết Thủ tướng Phạm Văn Đồng trước cách mạng thông qua sự giới thiệu của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Là người mến khách, ông Phạm Chân Hưng thấy bạn của con mình thì cũng coi như người nhà thân thiết. Vì thấy Thủ tướng Phạm Văn Đồng cùng họ Phạm, nên nhận làm con nuôi. Đây cũng là lý do đám cưới của Thủ tướng Phạm Văn Đồng được tổ chức tại ngôi nhà 86 Hàng Bạc vào tháng 12/1946.

Ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước còn nhiều khó khăn, tháng 9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động “Tuần lễ vàng” (từ 17 - 24/9/1945) nhằm kêu gọi đồng bào đóng góp tài sản cho ngân khố quốc gia. Nhà tư sản Phạm Chân Hưng được giao giữ chức chủ tịch Tuần lễ vàng. Gia đình ông tặng nhiều tài sản có giá trị, đồng thời vận động các hộ giàu có ở khu phố cổ Hà Nội đóng góp cho cách mạng.

Trong thời gian toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp (cuối năm 1946, đầu năm 1947), căn nhà 86 phố Hàng Bạc trở thành nơi tụ họp của Ban Chỉ huy Trung đoàn Thủ đô chỉ huy chiến đấu ở Liên khu I. Ngôi nhà có một căn hầm kiên cố, cổng sau thông sang ngõ Hài Tượng, đáp ứng được yêu cầu an toàn, dễ thoát hiểm, dễ liên lạc. Những khi họp hành, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thủ tướng Phạm Văn Đồng cùng mọi người thường ngồi bàn thảo công việc bên chiếc bàn gỗ rộng. Lúc thì họp trên tầng hai, khi thì được tiến hành dưới hầm. Tầng hai có đường thông sang các nhà lân cận, tạo thành thế liên hoàn khi cần phát đi mệnh lệnh đến các điểm chiến đấu. Người con trai thứ 3 của nhà tư sản Chân Hưng là ông Phạm Huy Nhung lúc đó tham gia Việt Minh, bảo vệ phố cổ. Những kế hoạch tác chiến và lệnh chiến đấu xuất phát từ ban chỉ huy ở số nhà 86 phố Hàng Bạc trở thành một trong những ký ức hào hùng của Thủ đô Hà Nội. Ngày nay, ngôi nhà số 86 Hàng Bạc vẫn còn nguyên vẹn về kiến trúc, bài trí, vật dụng, là nhân chứng lưu dấu những ký ức về một gia đình tư sản, trí thức yêu nước giữa lòng Thủ đô Hà Nội. Năm 1982, ngôi nhà số 86 tại phố Hàng Bạc được Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội gắn biển lưu niệm.

Tại thôn Đào Xá, xã Phạm Ngũ Lão, nhà thờ họ Phạm hàng trăm năm tuổi vẫn là nơi đi về của thế hệ cháu con nhà tư sản Phạm Chân Hưng giàu lòng yêu nước, để nhớ về nguồn cội, biết ơn tổ tiên ở một vùng quê giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, cách mạng và tiếp nối mạch nguồn một gia đình trí thức yêu nước trong thời đại mới.

Đào Doan

Nguồn: https://baohungyen.vn/pham-chan-hung-nha-tu-san-yeu-nuoc-3191548.html