Sách khoa học khác gì Google và AI?

Google và AI có thể trả lời nhanh mọi câu hỏi, nhưng sách khoa học lại giúp con người hiểu sâu bản chất vấn đề. Trong dòng chảy thông tin dày đặc, việc đọc sách không chỉ để biết, mà để hình thành tư duy, nuôi dưỡng đam mê và đi xa hơn trên hành trình nhận thức.

Bộ sách “Khoa học và Khám phá” giúp người đọc tiếp cận tri thức một cách có hệ thống. Ảnh: Lê Minh

Đọc sâu để hiểu, không chỉ để biết

Tại buổi giao lưu “Đọc sách khoa học trong thời đại bùng nổ thông tin” vừa được tổ chức tại Hà Nội nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/4 và kỷ niệm 45 năm thành lập NXB Trẻ, một vấn đề được đặt ra: Khi Internet và AI có thể cung cấp gần như mọi thông tin, liệu có cần đọc sách khoa học?

Câu trả lời, theo các diễn giả là những dịch giả - nhà khoa học nhiều năm gắn bó với tủ sách “Khoa học và Khám phá” - là có, và nằm ở hai chữ: chiều sâu.

Dịch giả Phạm Văn Thiều - Phó Tổng thư ký Hội Vật lý Việt Nam kiêm Tổng Biên tập tạp chí Vật lý và Tuổi trẻ, cho rằng nếu chỉ cần nắm bắt sự kiện khoa học, người đọc có thể tìm thấy nhanh chóng trên Internet. Nhưng sách phổ biến khoa học lại mang đến một trải nghiệm khác: Sách khoa học không chỉ cung cấp kiến thức mà còn kể câu chuyện phía sau những phát minh, những thất bại, những trăn trở và hành trình tư duy của các nhà khoa học.

Ông Thiều cũng chỉ ra điều làm nên sức hấp dẫn riêng của dòng sách này: Người đọc không chỉ hiểu một lý thuyết hay một phát minh, mà còn hiểu quá trình hình thành tri thức, những sai lầm, thử nghiệm và nỗ lực bền bỉ phía sau mỗi khám phá. Điều đó không chỉ giúp tiếp nhận kiến thức mà còn nuôi dưỡng tư duy khoa học và khơi gợi niềm đam mê nghiên cứu, đặc biệt đối với bạn trẻ. “Con đường khoa học vinh quang nhưng rất chông gai, và một bạn trẻ muốn đi vào khoa học đều phải có sự kiên nhẫn và nỗ lực phi thường” - ông Thiều nhấn mạnh.

Trong khi đó, theo diễn giả - nhà nghiên cứu Vật lý Y Sinh học Vũ Công Lập, sách khoa học - công nghệ hiện đang chiếm khoảng 10-15% số đầu sách phát hành hàng năm tại Việt Nam. Mảng sách này không chỉ cung cấp thông tin khoa học mà còn cho thấy nguồn gốc, cũng như ảnh hưởng của các thành tựu trong tương lai. Điều quan trọng là sách chuyên khảo không khô khan mà vẫn hấp dẫn, và chính cách viết giàu chất văn chương, gửi gắm suy tư của tác giả là điều kiện tiên quyết để phổ biến tri thức.

“Vì vậy, điều quan trọng không phải là bạn đọc được bao nhiêu, mà là bạn hiểu và chuyển hóa được gì từ những gì đã đọc” - ông Lập nhấn mạnh, đồng thời cho rằng đọc sách là một quá trình rèn luyện tư duy: “Việc đọc sâu giúp phát triển khả năng suy nghĩ, học tập và ghi nhớ, đồng thời tác động trực tiếp đến sự phát triển của bộ não”.

Trước thực trạng quá tải thông tin hiện nay, ông cũng thẳng thắn chỉ ra: “Trước đây, khi nguồn thông tin còn hạn chế, việc đọc sách mang tính tập trung cao hơn. Còn hiện nay, mạng xã hội và các nền tảng số khiến thông tin trở nên dày đặc, đa chiều, nhưng cũng dễ gây nhiễu loạn. Người đọc dễ rơi vào trạng thái quá tải thông tin, không biết nên bắt đầu từ đâu, đọc cái gì và đọc như thế nào”.

Ở một khía cạnh khác, dịch giả Nguyễn Văn Liễn - nguyên là chuyên gia Vật lý Lý thuyết ở Viện Vật lý, nhấn mạnh vai trò nền tảng của dòng sách này khi cho biết tủ sách “Khoa học và Khám phá” có nhiều đầu sách bám sát khoa học cơ bản - điều giúp người đọc xây dựng nền móng tri thức vững chắc, thay vì chỉ tiếp cận những thông tin bề mặt.

Bền bỉ “đi ngược dòng”

Từ nhu cầu đọc sâu trong một thế giới ngày càng nhanh, bộ sách “Khoa học và Khám phá” của NXB Trẻ được xem là một nỗ lực bền bỉ nhằm đưa tri thức khoa học đến gần hơn với bạn đọc phổ thông.

Ra đời từ năm 2008, đến nay bộ sách đã có hơn 50 tựa, trải rộng từ vật lý, toán học, sinh học đến công nghệ và vũ trụ học. Trong số đó, nhiều cuốn tưởng chừng “kén người đọc” lại có sức sống đáng kinh ngạc, như cuốn “Lược sử thời gian” được tái bản hơn 30 lần - một con số mà ngay cả nhiều tác phẩm văn học cũng khó đạt được. Bên cạnh đó là “Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ”, “Năm phương trình làm thay đổi thế giới” hay “Vũ trụ toàn ảnh” (đạt giải thưởng Sách Quốc gia năm 2019) - những đầu sách đã trở nên quen thuộc với độc giả yêu khoa học.

Việc dịch thuật sách khoa học và xuất bản với tác quyền đầy đủ cũng góp phần nâng cao uy tín của Việt Nam trên thị trường xuất bản quốc tế. Nhiều tác giả như Paul J. Steinhardt hay Mehmet C. Oz đã trực tiếp viết bổ sung, đề tặng riêng cho bản tiếng Việt sau quá trình trao đổi với các dịch giả.

Theo các chủ biên, việc duy trì một tủ sách khoa học phổ thông trong gần 20 năm qua là một nỗ lực đáng kể trong bối cảnh thị trường sách chịu nhiều áp lực từ xu hướng đọc nhanh, đọc giải trí.

Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức, bộ sách “Khoa học và Khám phá” còn giúp người đọc tiếp cận tri thức một cách có hệ thống, từ nền tảng cơ bản đến những vấn đề hiện đại, qua đó từng bước hình thành cách tiếp cận khoa học.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, khi AI và các công cụ tìm kiếm có thể cung cấp câu trả lời gần như tức thì, vai trò của con người không còn nằm ở việc biết nhiều thông tin hơn, mà ở khả năng hiểu sâu và tư duy độc lập.

Và chính ở điểm này, việc đọc sách khoa học vẫn giữ một vị trí không thể thay thế.

Nỗi lo thiếu dịch giả sách khoa học

Về nguồn sách phổ biến khoa học - công nghệ hiện nay, theo dịch giả Phạm Văn Thiều, không thiếu, thậm chí ngày càng nhiều và hấp dẫn. “Điều đáng lo không phải do nguồn sách mà chúng ta có đủ dịch giả để chuyển ngữ hay không? Trong khi thế hệ chúng tôi đều đã ngoài 80 tuổi rồi, không còn nhiều thời gian và sức khỏe nữa” - ông Thiều bày tỏ, đồng thời nhấn mạnh: Một trong những khó khăn lớn của việc chuyển ngữ là hệ thống thuật ngữ. Để dịch chính xác, các dịch giả không chỉ cần chuyên môn, sự đam mê mà còn phải có đủ uy tín và mối quan hệ để tìm đến các chuyên gia trong từng lĩnh vực, thậm chí các tu sĩ, đang làm việc ở nhiều nơi trên thế giới.

Thư Hoàng

Nguồn: https://daidoanket.vn/sach-khoa-hoc-khac-gi-google-va-ai.html