Sáp nhập thôn, tổ dân phố:Gắng giữ tên làng xã xưa

Làm thế nào để giữ được tên làng xã xưa khi đặt tên cho thôn, tổ dân phố mới theo chủ trương sáp nhập thôn, tổ dân phố hiện nay được đặt ra. Bởi, tên làng không đơn thuần chỉ để phân biệt giữa làng này với làng khác mà là một địa chỉ văn hóa, lịch sử, nguồn cội, ký ức, niềm tự hào của các thành viên sinh ra từ cộng đồng làng, là gạch nối giữa quá khứ với hiện tại và cả tương lai.

Những ngôi đình gắn liền với các làng quê xứ Quảng. Ảnh: Phương Thảo

Đặc trưng tên làng

Tên làng xã xưa ở xứ Quảng được đặt theo nhiều cách. Có thể là mang theo hoặc lưu lại một từ tố của tên gọi nơi cố hương đất Bắc của những tiền nhân vào lập làng trên vùng đất mới, như trường hợp danh xưng Thanh Chiêm là làng của những lưu dân Việt từ Thanh Hoa (Hóa) vào.

Tên làng đặt theo đặc điểm địa lý, cảnh quan như vùng ven biển đặt chữ Hải, ven sông đặt các chữ Hà, Giang, Xuyên; vùng rừng núi lấy các chữ Lâm, Sơn, Lãnh; nơi có khe chảy qua đặt chữ Khê, có ao nước đặt chữ Trì; vùng cát đặt chữ Sa; hoặc nơi có tài nguyên muối đặt chữ Diêm...

Đặt tên theo ước vọng mong cuộc sống bình an, hạnh phúc thì dùng chữ An/Yên, Phúc/Phước… Căn cứ theo tổng số 1.046 tên gọi làng xã ở xứ Quảng thời Gia Long được liệt kê trong Công trình Nghiên cứu địa bạ Triều Nguyễn (phần Dinh Quảng Nam) của Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu, có đến 262 tên làng có chữ An/Yên (chiếm tỷ lệ 25%), 73 tên làng có chữ Phúc/Phước (7,6%); 99 tên làng có chữ Phú (9,4%).

Đồng bào các dân tộc thiểu số thông dụng lối đặt tên làng theo tên sông, suối hoặc đặc điểm núi rừng, như tên làng của người Ca Dong ở xã Nam Trà My có từ Tăk (nước) đứng đầu, như Tăk Pỏ, Tăk Nầm, Tăk Tố, hay ở xã Đông Giang tên làng Prao của người Cơ Tu có nghĩa là cây chò, vì đầu nguồn suối có rừng chò cổ thụ.

Hầu hết tên làng xã xưa tồn tại khá lâu dài, từ khi khởi thủy đặt tên cho đến năm 1945. Trong khoảng thời gian hơn 600 năm đó, tên làng chỉ thay đổi trong trường hợp dân số ngày một đông và diện tích lớn nên chia tách ra thành các làng mới, thường lấy các chữ về phương hướng Đông Tây, Nam, Bắc, Trung, Thượng, Hạ thêm vào; hoặc chuyển từ tên nôm, có ý bất nhã sang tên chữ Hán - Việt, hoặc phải đổi do kiêng húy dưới thời phong kiến.

Làng quê Tây Lộc. Ảnh: Hoàng Đạo

Cân nhắc khi đặt tên mới

Tên làng mang nhiều ý nghĩa như vậy nên việc đặt tên cho thôn, tổ dân phố mới hiện nay lại một lần nữa cần cân nhắc kỹ càng; cần lưu ý đến yếu tố lịch sử, truyền thống, văn hóa, ước vọng của cộng đồng dân cư; tránh việc xóa bỏ tất cả tên làng xã xưa và cũng tránh việc lắp ghép tên mới thuần cơ học, lại càng tránh đặt tên theo số. Do vậy, nên ưu tiên sử dụng một trong các tên làng xưa có tính nổi trội về lịch sử, văn hóa để đặt. Với những thôn có làng cũ đã được lấy đặt cho tên xã mới (như tên làng Thạnh Bình đã được đặt cho xã Thạnh Bình) thì xem xét chọn tên một làng khác để đặt cho tên thôn mới.

Cạnh đó, lưu giữ những tên làng cũ không được đặt tên cho thôn, tổ dân phố mới hay xã mới bằng cách khuyến khích cộng đồng dân cư những nơi đó xây dựng cổng làng để định vị địa vực làng xưa; cũng có thể đồng ý cho cộng đồng dân làng trùng tu hoặc xây dựng lại đình làng làm thiết chế tín ngưỡng - văn hóa, nếu cộng đồng nơi đó có nhu cầu. Cùng với đó, nhất thiết khi biên soạn lịch sử xã nên ghi lại đầy đủ tên làng xã xưa và quá trình sáp nhập thành những đơn vị hành chính mới.

Trong việc đặt tên thôn, tổ dân phố mới cần tránh việc gấp gáp đưa ra một đề án tên gọi chỉ theo hình thức lắp ghép gượng ép hoặc chỉ thuần túy dựa vào dân số đông hơn, diện tích lớn hơn của một thôn nào đó làm căn cứ đặt tên. Hoặc gấp gáp làm mà thiếu sự lý giải xác đáng, dẫn đến người dân không được thông suốt, sự đồng thuận vì thế không thật sự cao.

Thiết nghĩ, trước hết nên tham khảo ý kiến của những trí thức, những vị cao niên tại địa phương. Nếu tham khảo được ý kiến của các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử lại càng tốt, để tìm về gốc rễ văn hóa của các tên làng xã xưa, dấu ấn của những tên làng đó trong lịch sử như thế nào; giá trị văn hóa, lịch sử, ước vọng phát triển, cả thương hiệu về kinh tế của việc chọn tên làng đặt cho thôn, tổ dân phố mới sẽ như thế nào.

Sau khi có được sự đồng tình ủng hộ của những người có uy tín tại cộng đồng rồi mới lập đề án, lý giải xác đáng để nhận được sự đồng thuận, hoan hỉ của cả cộng đồng dân cư. Cùng với đó, cần làm tốt công tác tuyên truyền, khuyến khích cộng đồng dân cư của thôn, tổ dân phố mới trong giữ gìn những tên làng xã còn lại, xem những tên làng xã đó cũng là một di sản văn hóa làng trong xây dựng thôn, xã hiện nay.

Nguồn: https://baodanang.vn/sap-nhap-thon-to-dan-pho-gang-giu-ten-lang-xa-xua-3338499.html