Sức sống của lễ hội dân gian vùng Tây Yên Tử

BẮC NINH - Vùng đất Tây Yên Tử có không gian Phật giáo rộng lớn từ thời Trần. Nơi đây còn có nhiều lễ hội dân gian độc đáo của đồng bào các dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Dao. Bảo tồn và phát huy nét đẹp lễ hội dân gian ở vùng Tây Yên Tử đang được chính quyền và Nhân dân địa phương đặc biệt quan tâm.

Nhiều lễ hội phong phú, độc đáo

Vùng đất Tây Yên Tử tập trung nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống từ lâu đời như: Dao, Cao Lan, Sán Chí, Tày, Nùng… Trong đó, đồng bào dân tộc Dao (thuộc nhóm Dao Thanh Phán và Dao Lô Gang) chiếm số đông. Cư dân có quá trình sinh sống lâu đời cùng môi trường tự nhiên tương đồng.

Nghi thức cân hạt giống trong lễ hội cầu mùa của người Dao vùng Tây Yên Tử.

Lễ hội dân gian của các dân tộc thiểu số bắt nguồn từ các tín ngưỡng mang tính đa thần gắn với đời sống nông nghiệp. Trong một năm, đồng bào dân tộc Dao tổ chức những nghi lễ gắn với chu kỳ đời người, gia đình, dòng họ và cộng đồng như: Lễ cúng Bàn Vương, lễ hội cầu mùa, lễ xuống đồng, lễ lên đồng, lễ cơm mới…

Đối với người Dao, điểm đặc trưng nhất là tín ngưỡng thờ cúng Bàn Vương, vị thủy tổ của dân tộc. Tục thờ cúng Bàn Vương thể hiện qua lễ cúng hằng năm và các nghi lễ truyền thống như lễ cấp sắc. Ngoài ra, người Dao còn thờ thần Nông, tổ sư nghề nghiệp, thực hành các tín ngưỡng khác như tôn kính các vật tổ...

Tại thôn Mậu, xã Tây Yên Tử, hằng năm, đồng bào tổ chức nghi lễ cúng Bàn Vương vào mùng 3/3 âm lịch. Làng chọn “Thầy mo trưởng” làm thủ tục cúng tế “Lễ hứa đầu năm” của tất cả các gia đình người Dao ở đây. “Thầy mo trưởng” được “bầu cử” bằng nghi thức tín ngưỡng “xin quẻ Âm - Dương” để đại diện cho các dòng họ trong vùng thực hiện nghi thức cúng tế chung trong nhiệm kỳ 3 năm.

“Lễ hứa đầu năm” được tổ chức tại miếu Vực Rùa. “Thầy mo trưởng” chọn 4 người đàn ông, đại diện cho 4 dòng họ khởi phát tại vùng đất này, cùng góp gà, rượu, gạo nấu cơm dâng cúng tế để cầu mong Bàn Vương và các vị thần ban cho dân làng được mạnh khỏe, may mắn trong năm mới. Sau lễ cúng, sinh hoạt văn hóa dân gian của cả cộng đồng được thể hiện như hát dân ca Dao với các làn điệu: Hát đối đáp, giao duyên…

Người Dao Lô Gang ở xã Tuấn Đạo lại có hình thái tín ngưỡng vạn vật hữu linh, do đó họ thờ rất nhiều vị thần như: Thần lúa, thần hoa màu, thần chăn nuôi… đồng bào thường tổ chức nhiều nghi lễ như: Cúng cơm mới, cúng thóc giống, cúng hồn gia súc, cúng thần Nông, thần Rừng… đặc biệt là lễ cấp sắc - một nghi lễ truyền thống không thể thiếu trong cộng đồng dân tộc Dao Lô Gang. Ngoài ra, còn có Tết nhảy, lễ cầu mùa…

Theo thông lệ, cứ 3 năm đồng bào Dao Lô Gang lại tổ chức lễ cầu mùa một lần để tạ ơn trời đất và các vị thần, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống người dân no đủ. Thời gian tổ chức lễ cầu mùa do thầy cúng xem được ngày tốt trong năm là thực hiện.

Lễ hội của người Dao có nhiều giá trị sâu sắc. Ở đó có sự tích hợp những giá trị văn hóa nghệ thuật đặc trưng, tiêu biểu là nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn cộng với không gian hành lễ mang đậm màu sắc tâm linh.

Lễ cầu mùa có giá trị ở khía cạnh văn hóa, nghệ thuật, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người dân. Những điệu múa, bài dân ca được lưu truyền trong lễ cầu mùa bao đời nay càng khẳng định nghệ thuật biểu diễn là một trong những bản sắc văn hóa đậm đà của người Dao.

Ông Triệu Văn Báo, Trưởng thôn Tuấn Sơn, xã Tây Yên Tử cho biết: "Đây là một phong tục, tập quán lâu đời của người Dao Lô Gang quê tôi, nghi lễ cầu mùa để cầu các vị thần phù hộ cho mùa màng bội thu, Nhân dân được mạnh khỏe, làm ăn được thuận lợi, no ấm, dân khang, vật thịnh. Sau lễ cầu mùa, dân làng phấn khởi, bảo nhau làm ăn phát triển, sản xuất được nhiều của cải hơn".

Khai thác du lịch cộng đồng

Loại hình lễ hội dân gian với các thiết chế cộng đồng dân cư; đặc biệt là của cộng đồng người Dao bên sườn Tây Yên Tử có môi trường sinh thái độc đáo (có đồi núi, cây rừng, khe suối, hồ đập) rất thuận lợi trong khai thác các loại hình du lịch (du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái - tâm linh, du lịch khám phá, du lịch trải nghiệm...).

Thời gian qua, các địa phương bảo tồn tốt những giá trị di sản văn hóa các dân tộc thiểu số như: Xây dựng các thiết chế văn hóa tại cộng đồng dân cư, phục dựng lễ hội truyền thống, truyền dạy hát dân ca, khôi phục nghề thêu truyền thống…, trong đó có việc khôi phục các lễ hội dân gian và duy trì định kỳ.

Những đề án quy hoạch phát triển du lịch được triển khai dựa trên tài nguyên văn hóa các dân tộc thiểu số địa phương, hình thành các điểm đến thu hút khách du lịch. Cùng với tài nguyên sinh thái và văn hóa của cộng đồng, loại hình lễ hội dân gian các dân tộc thiểu số cần được quan tâm nghiên cứu sâu hơn nữa để nguồn tài nguyên này phát huy hiệu quả trong bối cảnh du lịch được xác định là kinh tế mũi nhọn của địa phương.

Lễ hội dân gian là nét sinh hoạt văn hóa không chỉ gắn kết cộng đồng mà còn là môi trường phản ánh đa dạng các mặt của đời sống cư dân, rất thích hợp để khai thác du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, giúp du khách được hòa mình vào không gian chung.

Trong không gian Phật giáo Tây Yên Tử, du khách được trải nghiệm các nghi lễ, lễ hội và diễn xướng dân gian, thưởng thức ẩm thực (các món ăn dân dã, đặc trưng của núi rừng Yên Tử). Địa phương cũng cần quan tâm, có chế độ khuyến khích, động viên những nghệ nhân dân gian - “báu vật nhân văn sống” - để góp phần bảo tồn di sản văn hóa nói chung, lễ hội dân gian nói riêng, tạo động lực cho nghệ nhân trao truyền văn hóa trong cộng đồng, tham gia các hoạt động khai thác du lịch tại chỗ.

Trong phát triển du lịch cộng đồng, các bên tham gia phát triển du lịch vùng Tây Yên Tử cần có cơ chế điều phối, khai thác, phân bổ nguồn lực hiệu quả. Đặc biệt, khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới thì việc khai thác du lịch phải hướng đến mục tiêu nâng cao trách nhiệm cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Tài nguyên văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số phong phú và đa dạng, trong đó có loại hình lễ hội dân gian. Bảo tồn, khai thác lễ hội dân gian các dân tộc thiểu số vùng Tây Yên Tử gắn với phát triển du lịch sẽ góp phần phát triển kinh tế - xã hội, mang lại sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

 

Bài, ảnh: Đồng Ngọc Dưỡng

Nguồn: https://baobacninhtv.vn/bg2/dulichbg/suc-song-cua-le-hoi-dan-gian-vung-tay-yen-tu-postid445666.bbg