Năm 1817, khi Thoại Ngọc Hầu về trấn thủ Vĩnh Thanh, ông chủ trương đào kênh Đông Xuyên - Rạch Giá. Theo “Bia Thoại Sơn”, sau khi được vua Gia Long chấp thuận, mùa xuân năm Mậu Dần (1818), việc đào kênh được tiến hành. Thoại Ngọc Hầu điều động khoảng 1.500 dân binh chặt cây, đào vét bùn lầy. Kênh đào theo lạch nước cũ, nhờ điều kiện thuận lợi, công việc tiến hành hơn 1 tháng là xong. Ban đầu kênh được biết đến với tên Tam Khê (còn gọi là Ba Lạch), nối liền Long Xuyên với Rạch Giá, rộng 20 tầm (hơn 50m), dài 12.410 tầm (trên 31km).
Kênh Thoại Hà mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa, kinh tế. Ảnh: PHƯƠNG LAN
Năm 1822, để ghi dấu công trình này, Thoại Ngọc Hầu cho dựng bia và lập thôn Thoại Sơn. Vua Gia Long đã đổi tên kênh Tam Khê thành Thoại Hà, núi Sập thành Thoại Sơn, thể hiện sự ghi nhận đối với công lao khai phá của Thoại Ngọc Hầu. Trong tác phẩm “Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca” (1909) của Nguyễn Liên Phong, hình ảnh con kênh Thoại Hà được khắc họa sinh động qua những vần thơ: “Đời Gia Long thập thất niên/ Ông Bảo hộ Thoại phụng truyền chỉ sai/ Đào kênh Lạc Dục rất dài/ Ngang qua núi Sập trong ngoài giao thông/ Rồi vừa một tháng nhơn công/ Giáp vô Rạch Giá thương nông đều nhờ”.
Không chỉ là một công trình thủy lợi, đó là một quyết sách mang tầm chiến lược, mở giao thương đường thủy, thoát lũ ra biển, phát triển sản xuất. Quan trọng hơn hết là mở ra mạch sống cho cả một vùng đất như tâm nguyện của cụ Thoại khi phát lệnh đào kênh “Lão thần mong muốn nhân việc đào kênh mở ra đường sản nghiệp cho mọi người: Nước bạc lưu thông sẽ rửa chua phèn mặn, tạo lập ruộng đồng tốt tươi, đem lại an vui no ấm cho mọi nhà, dựng lên phố chợ đông vui để mở rộng đường tài chính và thắt chặt nghĩa thân lân”.
Bên cạnh giá trị kinh tế, kênh Thoại Hà còn mang ý nghĩa chiến lược về quốc phòng khi tạo tuyến đường thủy thông suốt từ sông Hậu ra biển Tây. Nhờ đó, việc vận chuyển hàng hóa, lương thực và điều động quân lực trở nên nhanh chóng, góp phần tăng cường khả năng phòng thủ và kiểm soát khu vực Tây Nam Bộ. Công trình làm thay đổi diện mạo vùng đất từ Long Xuyên đến Rạch Giá, đồng thời góp phần khẳng định chủ quyền và đặt nền tảng cho hệ thống phòng thủ của nhà Nguyễn. Tầm nhìn chiến lược của Thoại Ngọc Hầu đã đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của Thoại Sơn sau này.
Ngày 26/4/2026, Viện Kỷ lục Việt Nam (Tổ chức Kỷ lục Việt Nam) trao bằng tôn vinh giá trị nội dung Kỷ lục Việt Nam dành cho Di tích quốc gia Đình Thoại Ngọc Hầu và Bia Thoại Sơn gắn với lịch sử dòng kênh Thoại Hà với nội dung: “Kênh Thoại Hà - một trong những kênh đào thủ công có quy mô lớn tại Nam Bộ, tạo tiền đề hình thành và phát triển hệ thống kênh đào phục vụ thủy lợi và giao thông đường thủy vùng đồng bằng sông Cửu Long. Công trình do danh thần Thoại Ngọc Hầu chỉ huy lực lượng dân binh và Nhân dân địa phương đào vào năm 1818. Trải qua hơn 2 thế kỷ, kênh Thoại Hà vẫn mang nhiều giá trị quan trọng về lịch sử, văn hóa, kinh tế, an ninh, quốc phòng. Là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn, kỹ thuật lao động và quá trình khai phá, phát triển vùng đất Nam Bộ của cha ông”.
Ông Nguyễn Thanh Lâm - người dân xã Thoại Sơn chia sẻ: “Nhờ có kênh Thoại Hà dẫn nước rửa phèn và điều tiết thủy lợi, sản xuất nông nghiệp từ 1 vụ lên 2 - 3 vụ mỗi năm, năng suất, sản lượng đều tăng”.
Trước khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, huyện Thoại Sơn (cũ) vươn lên trở thành địa phương đi đầu trong phong trào xây dựng nông thôn mới khi đạt chuẩn huyện nông thôn mới vào năm 2018 và đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao vào năm 2023, vượt tiến độ đề ra. Giờ đây, xã Thoại Sơn bước vào giai đoạn phát triển hiện đại với những bước đi bài bản trong thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Nổi bật là sự tinh gọn và thông suốt trong vận hành bộ máy. Đội ngũ cán bộ, công chức xã đổi mới phong cách làm việc theo hướng bám cơ sở, gần dân và sát dân hơn. Công tác chuyển đổi số trở thành “đòn bẩy” quan trọng. Xã Thoại Sơn hiện đã hoàn thiện chính quyền điện tử với tỷ lệ đạt 100%.
Bà Đào Thị Bích Huyền - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thoại Sơn nhấn mạnh: “Bước vào giai đoạn phát triển mới, nhất là Thoại Sơn đang đứng trước những cơ hội lớn để mở rộng không gian phát triển. Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Thoại Sơn tiếp tục phát huy truyền thống vẻ vang, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, chủ động, sáng tạo, tận dụng thời cơ, vượt qua mọi khó khăn, thách thức, xứng đáng với công lao to lớn của tiền nhân”.
PHƯƠNG LAN
Nguồn: https://baoangiang.com.vn/thoai-ha-dong-kenh-mo-dat-phuong-nam-a484574.html
