Áp lực phải vào trường chuyên, đại học tốp đầu đang đẩy nhiều học sinh vào cuộc đua quá sức. Khi tấm bằng trở thành thước đo duy nhất, giáo dục dễ đánh mất mục tiêu giúp mỗi người tìm được con đường phù hợp để trưởng thành.
Bắt đầu từ kỳ vọng
Càng gần đến kỳ thi, Nguyễn Thị M.N, học sinh khối 12, Trường THPT Sơn Trà (phường An Hải) càng cảm thấy nhịp sống của mình như bị cuốn vào một guồng quay không có điểm dừng. Cơ thể kiệt sức, tinh thần căng thẳng, nhưng M.N vẫn phải gồng mình theo lịch học dày đặc, không còn thời gian cho những phút giây thư giãn hay sở thích cá nhân.
N. chia sẻ: “Đôi khi em chỉ muốn có một buổi chiều yên tĩnh để nghỉ ngơi, nhưng lịch học không cho phép. Lúc nào cũng phải nghĩ đến bài vở, điểm số và nguyện vọng đại học. Cảm giác như chạy mãi mà chưa bao giờ tới đích”.
Câu chuyện của M.N không là cá biệt. Trong nhiều gia đình Việt Nam, chuyện học hành của con thường bắt đầu bằng một mục tiêu rõ ràng: phải vào lớp chọn, phải đỗ trường chuyên, phải học đại học, tốt nhất là đại học tốp đầu.
Mục tiêu này lặp lại qua từng bữa cơm, từng buổi họp phụ huynh, từng kỳ thi thử. Ban đầu, kỳ vọng có thể xuất phát từ mong muốn con có tương lai tốt hơn. Nhưng khi bị đẩy quá cao, kỳ vọng không còn là động lực. Nó trở thành gánh nặng.
Tại Ngày hội “Mind - Care: Trạm tiếp sức tinh thần” do Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam phối hợp Thành đoàn, Hội Sinh viên thành phố Đà Nẵng tổ chức mới đây, không ít học sinh bày tỏ sự mệt mỏi và căng thẳng kéo dài vì phải đáp ứng kỳ vọng quá lớn từ gia đình và xã hội. Một số em thừa nhận cảm giác bất lực khi liên tục bị so sánh với bạn bè, lo lắng về điểm số, thành tích và tương lai chưa rõ ràng. Thậm chí, nhiều em cho biết họ không ngủ đủ giấc, giảm hứng thú với việc học, hoặc mất động lực tham gia các hoạt động ngoại khóa.
Có thể nói, tấm bằng vốn là kết quả của một quá trình học tập. Nhưng trong nhiều trường hợp, tấm bằng đang bị biến thành mục tiêu duy nhất. Đứa trẻ không còn được hỏi mình thích gì, thế mạnh ở đâu, phù hợp với môi trường nào. Người lớn thường hỏi con thi được bao nhiêu điểm, đứng thứ mấy trong lớp, có đủ khả năng vào trường tốp đầu hay không.
Chưa kể, ở nhiều trường học, thành tích của học sinh được xem là thước đo năng lực của giáo viên và nhà trường. Điều này khiến áp lực điểm số, thi đua lớp chọn, xếp hạng trở nên khốc liệt.
Bên cạnh đó, mạng xã hội cũng góp phần tăng thêm áp lực khi thành tích học tập và hoạt động ngoại khóa được phô trương, khiến học sinh dễ so sánh, dẫn đến tự ti hoặc căng thẳng tâm lý.
Trước thực tế này, PGS. TS Nguyễn Thị Hằng Phương, Khoa Tâm lý, Giáo dục, Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) thường xuyên nhấn mạnh, áp lực học tập kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, mà có thể gây ra các vấn đề về thể chất như đau đầu, mệt mỏi và rối loạn tiêu hóa.
Bà khuyến nghị phụ huynh và nhà trường nên cân nhắc cách đặt kỳ vọng hợp lý, lắng nghe tâm tư học sinh và tạo môi trường để các em tự khám phá khả năng, đam mê thay vì chỉ tập trung vào thành tích, bằng cấp. Bởi lẽ, áp lực bằng cấp, nếu không được quản lý, có thể làm mất đi niềm vui học tập và khả năng phát triển toàn diện của học sinh, điều mà giáo dục thực sự hướng tới.
Cũng theo bà Hằng Phương, ở nhiều quốc gia phát triển, đặc biệt ở Bắc Âu, đã chuyển từ đánh giá học sinh dựa trên điểm số sang tập trung vào năng lực, kỹ năng thực hành và khả năng tự định hướng. Học sinh được khuyến khích thử nghiệm, sai lầm và học từ kinh nghiệm thực tiễn. Các mô hình này đã giúp giảm áp lực học tập, tăng khả năng sáng tạo và thích ứng với thị trường lao động.
Đưa tấm bằng về đúng vị trí
Ở Việt Nam, áp lực thi cử càng lớn khi đại học vẫn được xem là đích đến mặc định. Năm 2025, cả nước có hơn 1,16 triệu thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT. Trong đó, 849.544 thí sinh đăng ký xét tuyển đại học và cao đẳng, chiếm hơn 73%. Tổng số nguyện vọng vượt 7,6 triệu, trung bình mỗi thí sinh đăng ký gần 9 nguyện vọng.
Đặc biệt, trong nhiều gia đình, học nghề hay học cao đẳng thực hành vẫn bị xem là lựa chọn thấp hơn. Không ít phụ huynh chấp nhận cho con học một ngành đại học không phù hợp thay vì chọn hướng đi khác.
Bà Nguyễn Thị Ngọc Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ và Phát triển Sinh viên Việt Nam chia sẻ, những năm qua, kỳ thi tốt nghiệp THPT đã có nhiều đổi mới, tuy nhiên, áp lực trong việc ôn tập, lựa chọn ngành học, chọn trường và định hướng tương lai vẫn luôn hiện hữu, không thay đổi theo thời gian.
Đã đến lúc, gia đình và xã hội cần nhìn nhận đại học không phải là con đường duy nhất dẫn đến thành công. Nhiều bạn trẻ thành công nhờ lựa chọn học nghề, các trường cao đẳng thực hành, hoặc phát triển kỹ năng chuyên môn tại các trung tâm đào tạo.
Việc ép con em vào khuôn mẫu “phải đại học tốp đầu” không những tạo áp lực tâm lý, mà còn khiến các em bỏ lỡ cơ hội khám phá sở trường và năng lực của bản thân.
Bà cũng lưu ý, giáo dục nên hướng đến việc trang bị cho học sinh khả năng tự định hướng, thích nghi và học tập suốt đời. Nếu chỉ chạy theo số đông, chúng ta sẽ mất đi sự đa dạng trong lựa chọn nghề nghiệp.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc đưa tấm bằng về đúng vị trí của nó, kết hợp với sự đồng hành và hỗ trợ tâm lý sẽ giúp thế hệ trẻ có thêm sự lựa chọn phù hợp. Bởi lẽ, giáo dục, suy cho cùng, là hành trình dẫn dắt mỗi người tìm ra con đường phù hợp để trưởng thành, chứ không phải là cuộc chạy đua không hồi kết vì danh tiếng hay áp lực bằng cấp.
Nguồn: https://baodanang.vn/thoat-ap-luc-bang-cap-3335965.html
