Thú chơi xuân giữ hồn văn hóa

BẮC NINH - Bắc Ninh từ lâu được biết đến là vùng đất cổ trù phú, nơi hội tụ hàng trăm làng nghề thủ công truyền thống và hàng nghìn lễ hội dân gian đặc sắc. Chính trong không gian văn hóa ấy đã hình thành và lưu giữ một kho tàng trò chơi dân gian phong phú. Không chỉ gắn với nghi lễ tín ngưỡng của cộng đồng, những trò chơi còn mang lại niềm vui, sự sảng khoái, thư thái tinh thần cho người dân.

Gắn kết cộng đồng

Giữa những ngày xuân rộn ràng, trời xuân mênh mang và trong “men xuân” nồng nàn của xóm làng Kinh Bắc - Bắc Ninh, từ người già đến giới trẻ, từ trai thanh đến gái lịch, ai nấy đều náo nức hòa mình vào không khí lễ hội, say sưa với những thú chơi xuân phong lưu, thi vị... “Trai thi mạnh, gái thi mềm”, những thú chơi xuân thể hiện sức mạnh thể chất của nam giới và sự mềm dẻo, khéo léo của nữ giới.

Các bạn nhỏ thích thú trải nghiệm trò chơi bịt mắt bắt vịt.

Nhắc đến thú chơi xuân đất Bắc Ninh, không thể không nói đến “nhún đu”, còn gọi là đánh đu, đu tiên, đu xuân. Hầu như hội làng nào cũng có một cây đu vươn cao giữa khoảng đất trống. Từ trước Tết, dân làng đã chọn những thân tre già chắc nịch, chôn sâu xuống đất làm trụ. Ngọn tre uốn cong, chụm vào nhau, chằng buộc bằng dây chão, trên đỉnh treo cờ ngũ sắc phấp phới.

Trong ngày hội, từng cặp trai gái bước lên cần đu, nhún mình theo nhịp, rướn cao giữa không trung - “Nhún mình như thể nhún đu/ Càng nhún càng dẻo, càng đu càng mềm”. Không chỉ là trò chơi, nhún đu còn là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực, là ước mong mùa màng sinh sôi, vạn vật nảy nở. Những chuyển động khi nhún đu như nhịp điệu của đất trời, thể hiện sự kết nối giữa con người và vũ trụ. Cây đu còn là nơi hò hẹn, chứng kiến bao lời tự tình, thề nguyền của những nam thanh nữ tú từ lúc mới bẽn lẽn làm quen đến khi nên duyên vợ chồng.

Không đơn thuần là giải trí, mỗi thú chơi xuân là một lớp trầm tích văn hóa, quyện hòa giữa giá trị vật thể và phi vật thể. Mỗi trò chơi vừa là sản phẩm mang tính vận động đặc trưng, vừa biểu hiện tinh thần lao động sản xuất, phản ánh quan niệm về vũ trụ, nhân sinh, chứa đựng những ý tưởng thẩm mỹ và mang lại niềm vui giải trí cho cộng đồng. Trò chơi dân gian ở đất Bắc Ninh đã trở thành một phần sinh hoạt không thể thiếu trong mùa xuân, là phương thức biểu đạt tâm thức cộng đồng, là cách người dân gửi gắm ước vọng và tri ân các bậc tiền nhân. Những trò bơi chải, vật cầu dọc đôi bờ sông Cầu, múa trống cổ bộ ở Thị Cầu; rước pháo ở Đồng Kỵ hay đấu vật ở Quế Võ… gắn với tri ân công lao các bậc tiền nhân. Còn những thú chơi như đánh cờ, tam cúc, tổ tôm điếm, thả chim bồ câu, chơi hoa, cây cảnh, hòn non bộ… đưa con người đến không gian tĩnh tại đầy trí tuệ để tìm sự thư thái, thanh nhàn. Giữa nhịp sống lao động, những thú chơi ấy giúp con người cân bằng, nuôi dưỡng tâm hồn, hướng đến vẻ đẹp hài hòa của tự nhiên và nhân sinh.

Hội làng miền Kinh Bắc không thể thiếu các trò chơi dân gian như: Kéo co, đấu vật, cờ tướng, cờ người, đánh đu, múa rối nước, chọi gà, bịt mắt đập niêu, bắt chạch trong chum... Trong tiếng reo hò và nhịp trống dồn dập, người ta không chỉ thi sức, thi tài mà còn tái hiện ký ức mở đất, giữ nước, hun đúc tinh thần thượng võ và lòng tự hào quê hương.

Tái hiện trò chơi dân gian

Tâm huyết giữ gìn, tổ chức những trò chơi dân gian trong các dịp hội làng, nghệ nhân Nguyễn Thành Lai, Trưởng phường Múa rối nước Luy Lâu (tổ dân phố Đồng Ngư, phường Song Liễu) chia sẻ: “Những trò chơi truyền thống đang dần mai một theo nhịp sống hiện đại. Vì thế, chúng tôi luôn mong muốn có thêm nhiều dịp để phục dựng, tổ chức các trò chơi giúp cộng đồng, đặc biệt là lớp trẻ trải nghiệm và cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị văn hóa. Trò chơi dân gian vừa mang đến cho người dân những phút giây thư giãn với tiếng cười sảng khoái, vừa góp phần nuôi dưỡng, bồi đắp bản sắc truyền thống trong đời sống hôm nay và mai sau”.

Nếu vùng đồng bằng có đánh đu, tổ tôm điếm, đấu vật, cờ tướng, cờ người thì đồng bào dân tộc ít người ở vùng cao cũng không thiếu những trò chơi dân gian đặc sắc như ném còn, đẩy gậy, bịt mắt bắt lợn... Đặc biệt có một trò diễn sinh động là múa sư tử mèo đang dần được tái hiện sau một thời gian dài vắng bóng. Lần đầu tiên cùng các thành viên trong đoàn múa tham dự lễ hội hát Sloong hao xã Tân Sơn, anh Ma Văn Pu, dân tộc Nùng đến từ xã Biển Động chia sẻ: Múa sư tử mèo không chỉ thể hiện tinh thần thượng võ của người miền núi mà còn là biểu tượng của sự may mắn, hạnh phúc trong cuộc sống thường được tổ chức vào dịp đầu năm. Linh vật sư tử mèo sẽ bảo vệ bản làng để bà con yên tâm trồng trọt, sản xuất, tạo dựng cuộc sống phát đạt, thịnh vượng. Một màn trình diễn múa sư tử mèo khoảng 7-10 phút với khoảng 6 - 8 người tham gia nhưng đòi hỏi phải tập luyện thường xuyên để duy trì sức mạnh, kỹ năng điêu luyện.

Giống như một “bảo tàng sống” về giá trị văn hóa đặc trưng được lưu truyền, kế thừa qua nhiều thế kỷ, trò chơi dân gian phản ánh sinh động đời sống tinh thần của các tầng lớp nhân dân, đề cao sức mạnh đoàn kết, thể hiện tâm thức, ước nguyện của Nhân dân.

Ngày nay, trong kỷ nguyên số, khi các loại hình giải trí hiện đại tràn ngập, nhiều trò chơi dân gian có nguy cơ mai một. Luật chơi, cách chơi cũng có thể đã bị giản lược, biến đổi. Song chừng nào hội làng còn vang tiếng trống, chừng ấy trò chơi dân gian vẫn còn môi trường để diễn xướng, thực hành. Người Kinh Bắc hôm nay dù đã bước vào nhịp sống hội nhập quốc tế sâu rộng nhưng vẫn luôn trân trọng bảo tồn, gìn giữ những thú chơi xuân đặc sắc, mang lại niềm vui gắn kết cộng đồng và khơi dậy lòng tự hào quê hương, giữ gìn và bảo vệ những nét đẹp bền vững của tinh thần người Việt.

 

Thanh Lâm

Nguồn: https://baobacninhtv.vn/thu-choi-xuan-giu-hon-van-hoa-postid441793.bbg