"Sum se" ve "Xum xue"

Yarışmacı "xum xuê" yazmayı önerdi, ancak programın cevabı "sum sê" olduğu için kabul edilmedi.

Ancak bu tamamen yanlış bir sonuçtur.

Öncelikle, Vietnam Dili 1 ders kitabında (Bilgi Bağlantısı serisi), 7. Derste, öğrencilere oai, uê, uy hecelerinin yazımında rehberlik etmek amacıyla "xum xuê" (bol ve bereketli anlamına gelir) hecelemesi seçilmiştir ve örnek olarak şu verilmiştir: "Ha'nın anne tarafından memleketinde yeşil bambu çitleri ve bol meyve ağaçları vardır."

Ayrıca elimizde kapsamlı bilgiler içeren en az yedi sözlük bulunmaktadır. İşte bu yedi sözlükten dördü:

1. Güney Vietnam Sözlüğü (Dr. Huynh Cong Tin tarafından) "xum xuê" ifadesini "xuê" maddesiyle kaydetmiş ve şu şekilde açıklamıştır: "xuê: ('xum xuê'nin kısaltması) gür, güzel, göz alıcı, göze hoş gelen. 'Yağmur mevsiminde bu ağaçlar gerçekten çok gür görünüyor.'"

2. Nghe An lehçesi sözlüğü (Tran Huu Thung - Thai Kim Dinh), "xum" maddesi altında şu açıklamayı yapmaktadır: "Xum veya xum genellikle Xum xue veya sum sue ile birleşir: Xum xue meyvesi. Xum xoe: yoğun. Xum xoe ağacı."

3. Vietnamca Sözlük (Hoang Phe tarafından düzenlenmiştir - Vietlex), "sum suê" kelimesini içerir ve nasıl okunacağına dair talimatlar verir.

4. Büyük Vietnam Sözlüğü (Nguyen Nhu Y tarafından derlenmiştir) "sum suê" kelimesini derler ve "sum suê" kelimesinin nasıl okunacağına dair rehberlik sağlar.

Prensip olarak, bir kelime yanlış yazılmış kabul edilirse, asla bir sözlüğe dahil edilmez. Dahil edildiğinde ise, bu, yazımın sözlük derleyicisi tarafından kabul edildiği anlamına gelir. Ve derleyicinin bu kabulü, sözlük derleyicisi tarafından dayatılan bir yazıma değil, pratikte kullanılan ve toplum tarafından kabul edilen yazıma dayanır.

Sözlüklerin çok sayıda kelimeyi derleyip ardından "görmek" veya "yaygın bir yazım" olarak "yazmayı" önermesi, derleyicilerin daha yaygın kabul edilen bir yazımı hedeflediği anlamına gelir, bir yazımın diğerini geçersiz kıldığı anlamına gelmez. Benzer şekilde, bir sözlük "dúm dó"yu derleyip "görmek" veya "rúm ró" olarak "yazmayı" önerirse, bu "dúm dó"nun bir yazım hatası olduğu anlamına gelmez.

Ayrıca, "bakın" veya "yazın" talimatlarının bazen istatistiksel sonuçlara veya hatta sözlük derleyicisinin bakış açısına bağlı olarak yalnızca göreceli olduğunu da belirtmek gerekir. Örneğin, Vietnamca Sözlük (Hoang Phe - Vietlex) çok sayıda madde toplar ve ardından bunları kapsamlı bir şekilde "bakın" diye tavsiye eder; bunun tersine, Vietnamca Tekrarlanan Kelimeler Sözlüğü (Dilbilim Enstitüsü - Hoang Van Hanh baş editör) çok sayıda madde toplar ancak bunların nadiren kullanıldığını belirtir (id.) ve ardından bunları kapsamlı bir şekilde "bakın" diye tavsiye eder.

Bu durum, sum/sum ve xuê/sê yazım biçimlerinin karmaşık olgular olduğunu ve bir yazım biçimini seçip diğerini dışlamanın veya hangi yazım biçiminin daha yaygın olduğunu belirlemenin kolay olmadığını göstermektedir.

Kaynak: "Tet Buluşması mı Yoksa Tet Buluşması mı?" başlıklı makalede (Sözcükler ve Anlamlar Üzerine Gündelik Sohbetler - Thanh Hoa Gazetesi) şunları yazmıştık:

"'Sum vầy' (bir araya toplamak) fiilindeki 'sum' karakteri Çin kökenlidir ve 'sâm' (森) karakterinden türemiştir. Bu karakter, ideogramların birleştirilmesiyle oluşturulmuş üç 'mộc' (木) karakterinden oluşur ve ağaçların ve bitkilerin gür, yoğun büyümesini ifade eder; orijinal anlamı yoğun, kalabalıktır. Daha sonra, 'sâm' karakteri, Çin Dilinin Kapsamlı Sözlüğü'nde açıklandığı gibi, birkaç önemli anlam kazanmıştır: 1. Gür, gelişen ağaçlar ve bitkiler [thụ mộc cao tủng phồn mật mạo 樹木高聳繁密貌]; 2. Kalabalık; büyük, neşeli bir insan veya şey kalabalığı [chúng đa mạo, chúng thịnh mạo] 眾多貌,眾盛貌]."

Nôm yazısı sözlüğü (chunom.org), 森 (sâm) karakterinin sum, sùm, xum gibi çeşitli telaffuzlara sahip olduğunu belirtiyor:

1- SUM (ginseng) sesi: "Eşim Yang Shi'dir, adı budur, birlikte evlilik ve mutluluk içinde birleştik (Thach Sanh)."

2- "SUM" (sam) sesinin telaffuzu: Böylece bütün güzel kıyafetlerini alıp dağınık, bol bir şekilde giydi... (Eski bir hikaye).

3- XUM (ginseng) sesi: Boş, karaciğer veya bağırsak içermeyen, yağlı ve zengin, ekşiden acı ve keskinliğe kadar değişen, kaçınılması gereken bir tat (Çift öz).

"Xum đến" (bir araya gelmek, kümelenmek anlamına gelir) ifadesinde 森 (shān) karakterinin "xum" olarak telaffuz edildiğini görüyoruz. Ancak "xum", "sum" kelimesinin farklı bir telaffuzudur. Bu nedenle, Dictionnaire Annamite-Français (Génibrel, JFM, 1898) "súm đến" ve "súm lại" yazımlarını kaydetmiştir. Dikkat çekici olan, gerçekte hem "sùm sòa" hem de "xùm xòa" yazımlarının mevcut olması ve her ikisinin de sözlüklerde kayıtlı olmasıdır.

Dolayısıyla, sum (sum suê), xum (xum xuê), xùm (xùm xòa), xúm (xúm xít)... kelimelerinin hepsinin, gür, gelişen ağaçlar; kalabalık, neşeli bir görünüm anlamındaki sâm 森 kelimesinden türediği görülebilir.

"Sùm sòa" (karın, yoğun) anlamında "xùm xòa" yazımını "sum suê" ile birlikte kabul ettiğimize göre, "yoğun, gür dallar ve yapraklar" anlamında "xum xuê" yazımını da "sum suê" ile birlikte kabul etmememiz için hiçbir neden yok.

Hoang Tuan Cong (Katkıda Bulunan)

Kaynak: https://baothanhhoa.vn/sum-se-va-nbsp-xum-xue-273855.htm