Betel fındığı, Vietnam ahlakının bir sembolüdür.

Kırsal pazarlarda betel yaprakları ve areka fıstığı satılıyor. Fotoğraf: PHUONG THAO

"Lĩnh Nam Chích Quái", düzyazı Çince karakterlerle yazılmış, Vietnam halk edebiyatının en eski eserlerinden biridir ve Lý ve Trần hanedanlıklarından günümüze ulaşan nadir eserlerden biridir. "Lĩnh Nam Chích Quái"de yer alan eski Vietnam halk masallarından biri de betel fındığı ağacının (Tân Lang truyện) hikayesidir.

Nesiller boyunca aktarılan ahlaki ilkeler.

Belki de içeriği özetlemeye gerek yok; herkesin bunu mükemmel bir şekilde hatırladığını ve anlatabileceğini düşünüyorum. Ulusu kuran Kral Hung Vuong döneminde, birbirine tıpatıp benzeyen Tan ve Lang adında iki kardeş vardı...

Dışarıdan bakanlar farkı nasıl anlayabilirdi? Hangi yollarla? Bu ayrıntı, aile yemeğinin önemini daha da takdir etmemizi sağlıyor. “Bir gün genç bir kız iki erkek kardeşi evine yemeğe davet etti: Kız, onlara yulaf lapası ve bir çift çubuk ikram ederek, onları gözlemleyebilmek için yemelerini istedi. Küçük kardeşin büyük kardeşin önce yemesine izin verdiğini gören kız, gerçeği anne babasına açıkladı ve büyük kardeşle evlenmek istediğini söyledi.”

Bu küçük ayrıntı, eski Vietnam halkının gelenek ve göreneklerini yansıtıyor. Aile yemeklerinde, üyelerin her zaman büyüklerin çubuklarını almasını beklediklerini, ancak ondan sonra aynı şeyi yapmaya cesaret ettiklerini gösteriyor.

Bunu tekrar belirtmemin sebebi, betel fıstığı ağacının hikayesinin sonradan uydurulmuş bir şey değil, eski Vietnam'da ortaya çıktığını göstermektir. Peki, betel fıstığı neden bu kadar uzun süredir bir gelenek olmuş ve önemli etkinliklerde yer almıştır? "Lĩnh Nam Chích Quái"ye göre, ölümden sonra küçük kardeş "dere ağzında büyüyen bir ağaca", büyük kardeş "ağacın köklerine sarılmış bir taş levhaya" ve karısı da "taş levhanın etrafına sarılmış, yaprakları hoş kokulu ve baharatlı bir tada sahip bir asmaya" dönüşmüştür.

Açıkça görülüyor ki, üçü de bir bütün. Biraz daha ileri gidersek, bu detay "Kuzey, Orta ve Güney Vietnam'ın üç bölgesinin geleceğinin bir öngörüsü" olabilir mi? Yani, üç ayrı bölge olmalarına rağmen, kimsenin ve hiçbir şeyin bölemeyeceği veya ayıramayacağı birleşik bir varlıktırlar.

Bu düşünceyle, betel fındığı çiğneme geleneğine daha da içtenlikle değer veriyoruz. Bu sadece yeni bir olgu değil, Kral Hung döneminde bile vardı: "O zamanlar, oradan geçenler tütsü yakar ve saygıyla eğilerek, aralarındaki uyumlu kardeşliği ve sadakatli evlilik ilişkisini överlerdi."

"Betel yaprağı çiğnemek, bir sohbetin başlangıcıdır."

Betel yaprağı çiğneme – edebiyata da girmiş tanıdık bir imge. Örneğin, Güneyli yazar To Nguyet Dinh, Bayan Phan'ın Buda'ya dua ettikten sonra betel çiğneme eylemini şöyle anlatmıştır: “Bayan Phan koltuğa oturdu, şemsiyesini açtı, sarı bir betel yaprağı aldı, kireçle sıvayıp ağzına attı ve gürültülü bir şekilde çiğnedi. Sonra hizmetçisinin hazırladığı taze areka fıstığından bir parça, bir kağıt ambalaj alıp ağzına attı ve onu da çiğnemeye başladı…”

Nam Tra My yaylalarındaki etnik azınlıkların kendine özgü kültürel geleneklerinden biri olan betel fıstığı ikramı, saygı ve misafirperverliğin bir göstergesidir. Fotoğraf: HO QUAN

Günlük yaşamdan bunu tespit ettiğimizde, Vietnam kültürünün çeşitlilik içinde benzerlik gösteren, birleşik bir bütün olduğunu kanıtladığımızda, betel fındığı çiğnemenin belirli bir bölgeye özgü olmadığını anlarız.

Çocukken, atalarımızın anısına düzenlenen törenlerde, festivallerde ve Tet (Ay Yeni Yılı) kutlamalarında evlerde hep betel fıstığı kapları görürdüm. Erkekler de kadınlar da betel fıstığı çiğnerdi. Mutlu bir şekilde sohbet ederken betel fıstığı çiğnerlerdi ve tükürmeleri gerektiğinde, oturdukları platformun, yatağın veya kanepenin altına bir tükürük kabı koyarlardı—tıpkı Bayan Phan gibi.

Şimdi, yukarıdaki pasajdan yola çıkarak, Güney'deki insanların betel çiğneme şeklinin Quang Nam'dakine benzer olduğunu biraz daha açıklayayım. Bayan Phan "şemsiyeyi açtığında", buradaki "şemsiye" betel kutusunu, yani betel için kullanılan bir kabı ifade eder; betel de bir betel kabında saklanabilir. Bu yüzden halk arasında şöyle bir şiir vardır: "Erkekler kuyu gibi sığdır / Kadınlar betel kabı gibi derindir." "Thoi" ise "derinden derin" anlamına gelir.

Vietnamca sözlük (1931) şöyle açıklıyor: "Sıklıkla derin kuyulardan bahsederiz"; "coi" ise bunun tam tersi olup sığ ve dar anlamına gelir. Bu, çelişkili ve ironik bir ifade biçimidir, tıpkı: "Bir manda çobanı kadar dürüst / Birbirini gelin ve kayınvalide gibi seven." İşte Vietnam dili böyle, "bir şekilde görünse de aslında öyle değil!" ifadesini kullanmanın ne kadar garip bir yolu var!

Bayan Phan "bir parça betel kabuğu alıp çiğnemek için ağzına koyduğunda." Bu kabuk, ince lifler haline getirilmiş chay ağacındandı ve bu da lezzetini artırarak daha da lezzetli hale getiriyordu, çünkü: "Chay kabuğuyla betel çiğnemek / Limon tatsız olsa bile, yine de ağzınızı baharatlı yapar" (halk şiiri)...

"Uyumlu kardeşlik ve sadakat dolu evlilik aşkı" öyküsünü anladığımızda, betel fındığı ve yapraklarının atalara sunulan adaklar, düğünler, nişanlar ve anma törenlerinde neden her zaman yer aldığını gerçekten takdir ederiz. Buradan, Vietnam halkının nesiller boyunca aktarılan güzel gelenek ve görenekleri korudukları takdirde "kökenlerini kaybetmeyeceklerini" görüyoruz.

Betel ve areka bitkisinin efsanesi, Kral Hung dönemine kadar uzanır ve dört bin yılı aşkın bir süre boyunca savaşlar, kargaşalar ve yabancı istilalarına rağmen varlığını sürdürmüştür... ancak evlilik sadakati ve akrabalık ilkeleri değişmeden kalmıştır. Bu Vietnam değerleri çağlar boyunca varlığını sürdürmüştür. Asla kaybolmayacaklardır. Bilgin Vu Quynh'in dediği gibi, "ahlaki ilkelerle ve kültürün ilerlemesiyle olan bağlantıları muazzamdır."

Kaynak: https://baoquangnam.vn/trau-cau-dao-ly-cua-nguoi-viet-3148250.html