Từ SAT đến gaokao: Thế giới tuyển sinh đại học ra sao?

Một kỳ thi có nên quyết định tương lai của một con người? Câu hỏi tưởng như đơn giản ấy đang được nhiều quốc gia trả lời theo những cách rất khác nhau.

Thế giới đang tìm lời giải nào cho bài toán tuyển sinh đại học?

Trong những ngày hàng triệu học sinh Việt Nam chuẩn bị bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT, một câu hỏi cũng được đặt ra: thế giới đang lựa chọn sinh viên đại học bằng cách nào? Từ gaokao đầy áp lực của Trung Quốc, SAT và mô hình xét tuyển toàn diện tại Mỹ đến hệ thống A-Level ở Anh, cuộc đua tuyển sinh đại học trên thế giới đang tìm lời giải cho bài toán cân bằng giữa công bằng, năng lực và cơ hội.

Cuộc đua toàn cầu tìm kiếm nhân tài

Tuyển sinh đại học luôn là một trong những chính sách giáo dục có ảnh hưởng lớn nhất đối với sự phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, nhiều nước đang xem xét lại cách thức lựa chọn sinh viên nhằm tìm ra những người không chỉ giỏi làm bài thi mà còn có khả năng thích ứng với nền kinh tế số.

Điều đáng chú ý là không tồn tại một mô hình tuyển sinh duy nhất. Thay vào đó, thế giới đang chia thành hai xu hướng lớn: dựa vào các kỳ thi chuẩn hóa có tính cạnh tranh cao và đánh giá tổng thể hồ sơ học sinh.

Mỗi mùa tuyển sinh, hàng triệu học sinh trên thế giới bước vào những kỳ thi được xem là cánh cửa dẫn tới tương lai. Ảnh minh họa: Telegraph

Gaokao: Một kỳ thi quyết định tương lai

Nếu tìm một biểu tượng của mô hình tuyển sinh dựa trên thi cử, nổi bật nhất có lẽ là gaokao (Cao khảo) - kỳ thi tuyển sinh đại học của Trung Quốc.

Năm 2025, khoảng 13,35 triệu học sinh Trung Quốc tham dự kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia này. Điểm số gaokao vẫn là yếu tố quyết định trong việc phân bổ cơ hội vào các trường đại học trên cả nước.

Tầm quan trọng của gaokao lớn đến mức chính quyền và các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc phải triển khai những biện pháp đặc biệt để bảo đảm tính công bằng. Trong kỳ thi năm 2025, nhiều công ty AI lớn của Trung Quốc đã tạm khóa các tính năng nhận diện hình ảnh và giải bài tập nhằm ngăn chặn gian lận bằng trí tuệ nhân tạo.

Năm 2025, khoảng 13,35 triệu học sinh Trung Quốc tham gia gaokao. Ảnh: Tân Hoa Xã

Những người ủng hộ gaokao cho rằng đây là một trong những cơ chế cạnh tranh minh bạch nhất, giúp học sinh từ các vùng nông thôn có cơ hội thay đổi cuộc sống thông qua giáo dục. Tuy nhiên, giới phê bình cho rằng việc đặt quá nhiều trọng trách lên một kỳ thi duy nhất có thể tạo áp lực tâm lý rất lớn đối với học sinh.

Mô hình này có nhiều điểm tương đồng với các hệ thống thi cử cạnh tranh cao tại Hàn Quốc hay Nhật Bản, nơi kết quả một kỳ thi vẫn đóng vai trò trung tâm trong tuyển sinh đại học.

Mỹ: Không chỉ nhìn vào điểm thi

Ở chiều ngược lại là mô hình tuyển sinh “holistic admissions” (đánh giá toàn diện) được nhiều trường đại học Mỹ áp dụng.

Trong mô hình này, điểm SAT (bài kiểm tra đánh giá năng lực chuẩn hóa) hoặc ACT (kỳ thi đầu vào được chuẩn hóa dành cho các học sinh trung học muốn nộp đơn vào các trường đại học Mỹ) chỉ là một phần của hồ sơ. Bên cạnh kết quả học tập, các trường còn xem xét bài luận cá nhân, hoạt động ngoại khóa, thành tích xã hội, thư giới thiệu và bối cảnh phát triển của từng học sinh.

Mô hình tuyển sinh “đánh giá toàn diện” được nhiều trường đại học Mỹ áp dụng

Sự thay đổi này diễn ra mạnh mẽ hơn sau đại dịch Covid-19 khi nhiều trường đại học áp dụng chính sách “test-optional” (tùy chọn nộp điểm), cho phép thí sinh nộp hồ sơ mà không cần điểm SAT hoặc ACT.

Những người ủng hộ cho rằng cách tiếp cận này giúp nhận diện các tài năng đa dạng, không chỉ những học sinh có khả năng làm bài thi tốt. Tuy nhiên, giới phê bình lại cho rằng quá trình đánh giá có thể trở nên khó dự đoán và thiếu minh bạch hơn so với các hệ thống dựa trên điểm số.

Cuộc tranh luận về tính công bằng của tuyển sinh toàn diện vẫn tiếp tục diễn ra tại Mỹ cho đến ngày nay.

Anh: Con đường ở giữa

Vương quốc Anh lựa chọn một mô hình trung gian giữa Mỹ và Trung Quốc.

Phần lớn sinh viên nộp hồ sơ thông qua hệ thống UCAS (Universities & Colleges Admissions Service), cơ quan tuyển sinh đại học và cao đẳng chung của Anh. UCAS cho phép học sinh sử dụng một hồ sơ để đăng ký nhiều trường đại học khác nhau.

Mô hình ở Anh giúp giảm sự phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất nhưng vẫn duy trì được các tiêu chuẩn học thuật tương đối rõ ràng

Khác với Mỹ, các trường đại học Anh thường dựa nhiều vào thành tích học tập chuẩn hóa như A-Level hoặc các văn bằng tương đương. Tuy nhiên, hồ sơ cá nhân, thư giới thiệu và động lực học tập cũng được xem xét trong quá trình tuyển sinh.

Mô hình này giúp giảm sự phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất nhưng vẫn duy trì được các tiêu chuẩn học thuật tương đối rõ ràng.

Từ thi kiến thức sang đánh giá năng lực

Điểm chung của nhiều cuộc cải cách giáo dục hiện nay là nỗ lực đánh giá những năng lực rộng hơn ngoài kiến thức sách giáo khoa.

Một chỉ dấu quan trọng là chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ, PISA tập trung đánh giá việc học sinh có thể vận dụng kiến thức toán học, khoa học và đọc hiểu để giải quyết các vấn đề thực tiễn hay không.

Đáng chú ý, OECD đang mở rộng các lĩnh vực đánh giá mới. PISA 2025 lần đầu tiên đưa “Học tập trong thế giới số” vào chương trình đánh giá, trong khi PISA 2029 dự kiến bổ sung năng lực về truyền thông và hiểu biết AI.

Điều này phản ánh một thực tế: trong thời đại AI, các quốc gia ngày càng quan tâm đến khả năng tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và thích ứng công nghệ thay vì chỉ đánh giá khả năng ghi nhớ kiến thức.

Việt Nam ở đâu trong xu hướng này?

Kỳ thi tốt nghiệp THPT của Việt Nam hiện vừa thực hiện chức năng xét tốt nghiệp vừa cung cấp dữ liệu cho nhiều trường đại học tuyển sinh. So với gaokao, áp lực cạnh tranh thấp hơn đáng kể vì các trường còn sử dụng nhiều phương thức khác như xét học bạ, đánh giá năng lực, chứng chỉ quốc tế hay tuyển thẳng.

Nhìn rộng hơn, theo đánh giá của một số chuyên gia, Việt Nam dường như đang tiến gần tới mô hình kết hợp của nhiều nước: duy trì kỳ thi quốc gia làm nền tảng nhưng đồng thời mở rộng các phương thức đánh giá khác nhau.

Đó cũng là xu hướng mà nhiều hệ thống giáo dục đang theo đuổi: không hoàn toàn phụ thuộc vào một bài thi, nhưng cũng không loại bỏ vai trò của các chuẩn đánh giá khách quan.

Thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT. Ảnh: Trần Hiệp

Bài toán chưa có lời giải cuối

Từ gaokao của Trung Quốc đến SAT và xét tuyển toàn diện của Mỹ hay hệ thống A-Level của Anh, mỗi mô hình đều có ưu điểm và hạn chế riêng.

Một kỳ thi duy nhất có thể tạo ra sự minh bạch nhưng cũng gây áp lực lớn. Ngược lại, đánh giá toàn diện giúp nhận diện nhiều loại tài năng hơn nhưng có nguy cơ làm tăng tính chủ quan trong tuyển sinh.

Có lẽ vì vậy mà thay vì đi tới một mô hình chung, thế giới đang chứng kiến sự đa dạng hóa các phương thức tuyển sinh. Điểm gặp nhau duy nhất là nỗ lực tìm kiếm những người trẻ có khả năng học tập suốt đời, thích ứng với công nghệ và đóng góp cho nền kinh tế tương lai.

Và đó có thể mới là bài thi quan trọng nhất của thế kỷ XXI.

Nguồn: https://daibieunhandan.vn/tu-sat-den-gaokao-the-gioi-tuyen-sinh-dai-hoc-ra-sao-10419152.html