Thiên tai ngày càng khó lường
Với địa hình thấp, mạng lưới sông ngòi dày đặc và chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu, TP.HCM đang trở thành một trong những đô thị chịu nhiều rủi ro thiên tai nhất khu vực phía Nam.
Từ ngập úng do mưa lớn, triều cường đến sạt lở bờ sông, dông lốc, các hiện tượng thời tiết cực đoan đang xuất hiện với tần suất ngày càng nhiều và khó dự báo hơn.
Chỉ trong những tháng đầu năm 2026, nhiều đợt mưa lớn kèm dông lốc đã gây thiệt hại về nhà ở, cây xanh và hạ tầng giao thông trên địa bàn thành phố. Đáng chú ý, cơn mưa lớn kèm dông lốc ngày 17/5 vừa qua đã làm hư hỏng một phần 11 căn nhà, tốc mái một cửa hàng, gây hư hỏng phương tiện và làm 19 cây xanh gãy đổ.
Trước đó, trong năm 2025, thiên tai đã khiến 3 người thiệt mạng, 4 người bị thương và làm hư hỏng hoàn toàn 2 căn nhà, tốc mái và hư hỏng 114 căn nhà khác. Hàng trăm hecta lúa, hoa màu, cây lâu năm và diện tích nuôi trồng thủy sản bị ảnh hưởng và nhiều tuyến giao thông, công trình thủy lợi, bờ sông, kênh rạch bị sạt lở, hư hỏng.
Thiên tai đang tác động ngày càng lớn đến đời sống và hạ tầng TP.HCM. Ảnh: Lê Bình.
Những thiệt hại này cho thấy thiên tai đang trở thành thách thức thường trực đối với một đô thị đặc biệt như TP.HCM trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.
Nhiều năm qua, TP.HCM đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng cho hệ thống đê bao, bờ bao, cống ngăn triều và các công trình thủy lợi nhằm bảo vệ sản xuất, dân sinh. Tuy nhiên, bên cạnh những công trình hữu hình, thành phố đang từng bước xây dựng một "lá chắn mềm" mới dựa trên dữ liệu số, công nghệ thông minh và trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và ứng phó thiên tai.
Số hóa công tác phòng, chống thiên tai
Ngay từ đầu năm 2026, UBND TP.HCM và Sở Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành nhiều kế hoạch, phương án và chỉ đạo cụ thể nhằm chủ động ứng phó với mưa lớn, triều cường, dông lốc và các loại hình thiên tai khác.
Thành phố đang đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong lĩnh vực phòng chống thiên tai. Theo Chi cục Thủy lợi TP.HCM, phần mềm giám sát thiên tai TP.HCM đang được thiết kế và sẽ được đưa vào vận hành trong tháng 9/2026. Hệ thống này được kỳ vọng trở thành trung tâm tiếp nhận, phân tích và chia sẻ dữ liệu phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành.
Nếu trước đây, việc nắm bắt diễn biến thiên tai chủ yếu dựa vào báo cáo từ cơ sở hoặc các phương thức tổng hợp thủ công, thì nay các dữ liệu về lượng mưa, mực nước, triều cường, ngập úng, sạt lở và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm sẽ được cập nhật tập trung trên nền tảng số.
Thông qua hệ thống này, cơ quan quản lý có thể theo dõi diễn biến thực tế, nhận cảnh báo sớm và đưa ra các quyết định điều hành nhanh hơn. Các địa phương cũng có thêm công cụ để phối hợp xử lý sự cố, hạn chế tình trạng bị động khi thiên tai xảy ra.
TP.HCM đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để cảnh báo sớm và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai. Ảnh: Lê Bình.
Song song với đó, TP.HCM đang duy trì các kênh cung cấp thông tin dự báo, cảnh báo thiên tai trên website chuyên ngành và ứng dụng phòng chống thiên tai trên thiết bị di động.
Theo ông Lê Đình Quyết, Trưởng phòng Dự báo, Đài Khí tượng Thủy văn Nam bộ, chỉ riêng trong năm 2025, cơ quan đã phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM thực hiện khoảng 2.000 bản tin dự báo thời tiết, khí tượng thủy văn và cảnh báo thiên tai, cung cấp liên tục cho chính quyền các cấp và người dân.
“Nhiều thiệt hại do thiên tai không chỉ xuất phát từ mức độ nguy hiểm của hiện tượng tự nhiên mà còn đến từ việc thiếu thông tin hoặc nhận thông tin quá muộn. Một cảnh báo sớm vài giờ, thậm chí vài chục phút trong nhiều trường hợp có thể giúp người dân di dời tài sản, gia cố nhà cửa hoặc tránh được những khu vực nguy hiểm”, ông Quyết cho hay.
Bởi vậy, chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà đang mở ra cách tiếp cận mới trong phòng chống thiên tai, lấy dữ liệu làm nền tảng cho dự báo, cảnh báo và ra quyết định.
Xây dựng "lá chắn mềm" cho đô thị thích ứng khí hậu
TP.HCM vẫn tiếp tục duy tu, sửa chữa các công trình thủy lợi hiện hữu nhằm ứng phó tốt với các hình thái thiên tai ngày càng phức tạp. Riêng năm 2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai bảo trì, sửa chữa kết cấu hạ tầng thủy lợi đối với 6 công trình với tổng kinh phí hơn 58,6 tỷ đồng từ nguồn ngân sách nhà nước.
Nếu các tuyến đê bao, cống ngăn triều hay công trình thủy lợi là những "lá chắn cứng", thì dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và hệ thống giám sát thông minh chính là "lá chắn mềm" giúp nâng cao khả năng chống chịu của đô thị.
TP.HCM đang xác định khoa học công nghệ và chuyển đổi số là một trong những giải pháp trọng tâm để nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và ứng phó trước các hình thái thiên tai ngày càng cực đoan.
Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM đã chỉ đạo các sở, ngành và địa phương tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ viễn thám và các nền tảng dữ liệu trong công tác quan trắc, dự báo, cảnh báo sớm thiên tai.
“Việc phát hiện sớm các nguy cơ, nâng cao chất lượng dự báo và khả năng chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan sẽ giúp thành phố chủ động hơn trong chỉ đạo, điều hành, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản”, ông Thạnh yêu cầu.
Nhiệm vụ này đang từng bước được cụ thể hóa trong thời gian qua. Theo ông Nguyễn Đức Vũ, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi TP.HCM, thành phố đã từng bước số hóa dữ liệu khí tượng, thủy văn, hệ thống đê điều, bờ bao, công trình thủy lợi và các khu vực có nguy cơ sạt lở, tạo nền tảng cho việc xây dựng hệ thống quản lý và cảnh báo thiên tai thông minh.
Công nghệ flycam đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực trong quản lý, bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng, phòng chống thiên tai từ xa. Ảnh: Lê Bình.
“Ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang được xem là hướng đi nhiều tiềm năng. Khi được tích hợp với cơ sở dữ liệu lớn về thời tiết, thủy văn và hạ tầng đô thị, AI có thể hỗ trợ phân tích xu hướng, nhận diện nguy cơ và xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp”, ông Vũ cho biết.
Không chỉ dừng lại ở dự báo, công nghệ còn được ứng dụng sâu vào quản lý và vận hành công trình thủy lợi. Tại Công ty TNHH MTV Quản lý khai thác dịch vụ thủy lợi TP.HCM đã đưa vào vận hành 70 trạm SCADA cùng 2 trung tâm giám sát, cho phép theo dõi mực nước, lưu lượng, chất lượng nước và điều khiển đóng mở cống từ xa theo thời gian thực. Dữ liệu GIS cũng được số hóa đến từng thửa đất, hỗ trợ phân bổ nguồn nước chính xác, giúp giảm từ 25-30% lượng nước tưới nhưng vẫn đảm bảo hiệu quả sản xuất.
Theo ông Nguyễn Văn Đam, Chủ tịch Hội đồng thành viên công ty, đơn vị còn đang ứng dụng flycam, thiết bị IoT, máy vớt rác tự động và phát triển các phần mềm AI phục vụ dự báo lũ, hạn hán, triều cường. Những công nghệ này góp phần nâng cao năng lực cảnh báo sớm, hỗ trợ vận hành công trình hiệu quả và giảm thiểu rủi ro thiên tai.
Trong bối cảnh TP.HCM thường xuyên chịu tác động của mưa lớn, triều cường, sạt lở bờ sông và các hiện tượng thời tiết cực đoan, việc kết hợp giữa hạ tầng truyền thống với công nghệ hiện đại đang tạo nên một hệ thống phòng chống thiên tai đa tầng.
Nếu các tuyến đê bao, cống ngăn triều và công trình thủy lợi là những "lá chắn cứng", thì dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng giám sát thông minh chính là "lá chắn mềm", giúp thành phố nâng cao khả năng chống chịu trước những rủi ro ngày càng khó lường của biến đổi khí hậu.
Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/xay-dung-la-chan-mem-truoc-thien-tai-d817555.html
