Xóm Phong Lệ “gác” di tích

27-12 XOM PHONG LE GAC DI TICH.3 — Người dân trong khu vực đã trở thành những người gác di tích suốt 15 năm qua. Ảnh: TRƯỜNG TRUNG

Suốt nhiều năm qua, di tích Chăm Phong Lệ vẫn nguyên vẹn một cách đáng ngạc nhiên. Bởi ở đây, cả khu phố đã trở thành “người gác di tích”.

Di tích “mở” trong lòng dân

Nắng chiều trải xuống khu dân cư Phong Lệ (trước đây là phường Hòa Thọ Đông) ánh sáng yếu ớt trên những mái nhà san sát. Trong xóm phố còn nguyên nếp làng với những hàng cây cao vút xen kẽ các ngôi nhà cao tầng mới xây. Nếu không có bảng chỉ dẫn, nhiều người khó nhận ra dấu tích của một quần thể kiến trúc Champa có niên đại hơn 1.000 năm.

Trong không gian xanh mướt của cây cối, di tích Chăm Phong Lệ nằm lọt thỏm giữa khoảng 14 hộ dân. Nhà nối nhà, hẻm nhỏ ngoằn ngoèo. Chỉ cần bước qua bờ tường thấp sau nhà là chạm đến khu vực từng phát lộ nền móng tháp Chăm.

Ranh giới giữa di tích và đời sống gần như không tồn tại. Điều khác với nhiều di tích được quy hoạch biệt lập, Phong Lệ dù đã được xếp hạng vẫn mang dáng dấp của một “di tích mở” đúng nghĩa. Người dân sống cạnh di tích là những người chứng kiến từng lớp ký ức cổ xưa được đánh thức.

Ngôi nhà hiện nay của bà Ngô Thị Vui, tổ trưởng tổ 4 HTĐ (phường Cẩm Lệ), kiệt 85/62 Trường Chinh, là một trong những lối vào chính của di tích. Theo bà Vui khu vực này trước đây là một hợp tác xã. Đến năm 2011, gia đình bà Lê Thị Út trong quá trình đào móng làm nhà đã phát hiện nhiều di vật Chăm. Thông tin được báo lên, chính quyền và ngành văn hóa nhanh chóng vào cuộc, tổ chức nhiều đợt khai quật quy mô lớn.

Bà Vui cho biết, trước đây người dân quanh làng thỉnh thoảng vẫn tìm thấy những viên gạch cũ nhưng không nghĩ đó là gạch Chăm, chỉ nghĩ là nền móng công trình do người Pháp để lại. “Nhà bà Út dời đi để dành chỗ cho cán bộ khảo cổ về khai quật. Lúc mới đào lên, ai cũng bất ngờ khi thấy tượng, thấy nền móng. Cán bộ khảo cổ về liên tục, lúc đó bà con mới biết mình đang sống trên một di tích lớn”, bà Vui kể.

Sự tồn tại của một di tích nghìn năm giữa khu dân cư từng khiến giới báo chí không ít lần lo ngại về nguy cơ xâm hại, lấn chiếm từ sinh hoạt thường nhật. Nhưng điều đặc biệt là suốt nhiều năm qua, phần lớn những lo ngại ấy đã không xảy ra.

Dù không có quy định thành văn hay hợp đồng trách nhiệm, trong xóm đã hình thành một luật ngầm: di tích là tài sản chung, không ai được xâm phạm. “Tổ dân phố họp lúc nào cũng nhắc chuyện di tích, vì đây là niềm tự hào của người dân. Bà con dặn trẻ nhỏ không đào bới, không leo trèo; người lớn thì nhắc nhau đừng đổ rác, thấy người lạ vào là hỏi liền”, bà Vui nói.

Chính sự tự nguyện bảo tồn ấy khiến di tích luôn hiện diện trong ký ức của người dân. Sau các đợt khai quật, khi di tích chưa được đầu tư tôn tạo bài bản, lực lượng bảo vệ chuyên trách gần như không có. Trong khoảng trống đó, người dân xung quanh đã tự đảm nhận vai trò bảo vệ không lương. Không chỉ trông nom, nhiều hộ còn tự nguyện phát cỏ, dọn rác, giữ vệ sinh khu vực di tích, những việc nhỏ nhưng bền bỉ nhờ sự đồng thuận của cộng đồng.

Phố Phong Lệ chờ bừng sáng

Tại quận Cẩm Lệ trước đây (nay là phường Cẩm Lệ), chính quyền và các đoàn thể cũng thường xuyên tổ chức cho người dân, học sinh đến tham quan, tìm hiểu di tích “sống” này. Dường như không đợi đến khi di chỉ khảo cổ Phong Lệ được xếp hạng di tích cấp thành phố vào năm 2021, công việc bảo tồn nơi đây đã bắt đầu từ nhận thức giản dị của người dân, những người hiểu rằng mình đang sống trên vùng đất mang ký ức.

Giữ được di tích là một chuyện, làm cho di tích “sống” lại là câu chuyện dài hơi và khó hơn. Nhất là khi trong suốt nhiều năm, di tích Chăm Phong Lệ vẫn ở trạng thái “ngủ yên”. Anh Lê Hiển, người dân Phong Lệ, cho rằng dù được bảo vệ, nhưng di tích chưa được khai thác tương xứng. Trong cuộc trò chuyện, anh Hiền cùng nhiều người không giấu được sự mong ngóng khi nhắc đến các đề án đưa di tích trở thành động lực phát triển cho vùng đất ven sông Cẩm Lệ.

Đặc biệt là khi HĐND thành phố đã thông qua chủ trương đầu tư dự án Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2 tại Phong Lệ với kỳ vọng hình thành một “bảo tàng mở”, vừa bảo tồn di sản vừa phát triển du lịch văn hóa. Theo quy hoạch, khu di tích sẽ được phân vùng rõ ràng: lõi bảo tồn, vành đai bảo vệ và không gian mở phục vụ cộng đồng. Nếu triển khai đúng hướng, Phong Lệ không chỉ là điểm tham quan mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, nơi di sản gắn chặt với đời sống cư dân.

Ông Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, cho rằng với “lý lịch” giàu giá trị của di tích, thành phố cần nắm bắt cơ hội để khai thác nơi đây thành điểm đến “đinh” của du lịch đường sông.

Theo ông Thắng, các nhà nghiên cứu Chăm nhất quán cho rằng trong địa hạt Đà Nẵng cũ, những phát hiện khảo cổ tại Phong Lệ càng khẳng định thành phố từng là trung tâm tôn giáo lớn của người Chăm cổ. Ngoài dấu tích nghìn năm, Phong Lệ còn có các lễ hội dân gian giàu tính nhân văn như lễ Mục Đồng, lễ Rước Hến, cùng truyền thống gắn với danh nhân Ông Ích Khiêm, Ông Ích Đường… Đây chính là những tiềm năng để phát triển du lịch gắn với bảo tồn di sản.

Với người dân Phong Lệ, họ đều tin rằng nếu một ngày di tích nghìn năm này thực sự “bừng sáng” thì ánh sáng ấy không chỉ đến từ những dự án đầu tư, mà còn từ chính sự đồng lòng của những con người bình dị đã lặng lẽ canh giữ ký ức quá khứ suốt bao năm qua.

Nguồn: https://baodanang.vn/xom-phong-le-gac-di-tich-3319414.html