Giữ gìn ca trù, hát văn qua những lời ca mới

Hát ca trù lời mới trên chiếu hát ngày xuân. Ảnh: ĐỖ HIỀN

Đến gần công chúng

Tại Cuộc thi sáng tác truyện ngắn, ký và viết lời mới cho ca trù, hát văn với chủ đề “Non sông thống nhất” do Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật thành phố Hải Phòng tổ chức cuối năm 2025, nhiều tác phẩm đoạt giải đã thực sự tạo được dấu ấn khi biểu diễn trước công chúng. Trong số các sáng tác được vinh danh, không ít tác phẩm khiến người nghe bất ngờ bởi dù là lời mới, nhưng khi vang lên trên nền tiếng đàn đáy, trống chầu, phách ca trù hay trong không gian diễn xướng hát văn, vẫn giữ trọn phong vị truyền thống.

Ở mảng ca trù, tác phẩm “Hoa phong lan” của tác giả Xuân Tạo (đoạt giải B) ghi điểm bởi ngôn ngữ tinh tế, kết cấu vững vàng, tuân thủ chặt chẽ thể thức hát nói. “Viếng Bác” của nhà thơ Phúc Hữu (đoạt giải C) chọn đề tài lớn, giàu cảm xúc, nhưng được thể hiện bằng giọng điệu tiết chế, trang nghiêm, tạo nên sự lắng đọng cho người nghe.

Trong khi đó, “Côn Sơn lãng đãng chiều xuân” của tác giả Khúc Hà Linh (đoạt giải khuyến khích) lại mang sắc thái nhẹ nhàng, giàu chất họa, gợi mở không gian văn hóa - lịch sử quen thuộc qua cảm quan ca trù. Với hát văn, các tác phẩm “Thành phố trước hừng đông” của tác giả Khúc Hà Linh (giải A), “Nhớ” của tác giả Hồng Nguyễn (giải B), “Cát Bà xanh” của tác giả Chu Tâm Huy (giải C) hay “Hải Phòng cùng với nước non mạnh giàu” của tác giả Phạm Ánh Sao (giải C)... đã mở rộng biên độ đề tài, đưa hình ảnh thành phố, biển đảo, con người Hải Phòng thời kỳ đổi mới vào không gian diễn xướng.

Nhiều khán giả bày tỏ sự bất ngờ bởi các tác phẩm lời ca mới vẫn giữ được chất linh thiêng, giàu nhịp điệu của hát văn, đồng thời đưa vào những hình ảnh, cảm xúc rất gần với đời sống hôm nay.

Hành trình đến với ca trù và hát văn của nhà thơ Phúc Hữu là một cơ duyên đặc biệt. Theo chia sẻ của ông, dù đã gắn bó với thơ ca nhiều năm, nhưng chỉ khi có dịp gặp Nghệ sĩ Ưu tú Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng, cùng nhà thơ, nhà giáo Tường Văn, ông mới thực sự bước vào thế giới ca trù. Những đêm nghe hát ở đình Hàng Kênh, học luật, tìm hiểu cấu trúc thể hát nói đã mở ra cho ông một không gian nghệ thuật hoàn toàn mới. “Tiếng trống chầu, tiếng đàn đáy và giọng ca của các đào nương thấm vào tôi lúc nào không hay. Tôi đọc thêm tài liệu, nghiền ngẫm luật cách rồi thử viết. Ban đầu rất khó, nhưng càng viết càng thấy say”, ông nói. Đến nay, nhà thơ Phúc Hữu đã có khoảng 20 tác phẩm viết lời mới cho ca trù. Tác phẩm “Viếng Bác” ra đời như một sự thử sức nghiêm túc và cũng là cách ông bày tỏ lòng kính yêu theo ngôn ngữ của di sản…

ca-tru-2(1).jpg — Hát văn, ca trù hồi sinh trong đời sống đương đại qua những sáng tác mới. Ảnh: ĐỖ HIỀN

Khuyến khích sáng tạo

Khi lời ca mới được sáng tác đúng luật, đúng tinh thần, ca trù và hát văn không những không mất đi bản sắc vốn có mà còn thêm sức sống, có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống văn hóa đương đại. Từ thực tiễn đó, cuộc thi sáng tác truyện ngắn, ký và viết lời mới cho ca trù, hát văn với chủ đề “Non sông thống nhất” do Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật thành phố Hải Phòng tổ chức đã cho thấy ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một hoạt động phong trào đơn thuần.

Sau gần hai tháng phát động, Ban Tổ chức nhận được 97 tác phẩm của 69 tác giả đến từ Hải Phòng và nhiều địa phương trong cả nước, trong đó có nhiều tác phẩm viết lời mới cho ca trù, hát văn - thể loại khá kén người nghe, kén người viết.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng, thành viên Ban giám khảo, việc tổ chức các cuộc thi như vậy là hết sức cần thiết. “Công chúng am hiểu sâu về ca trù, hát văn không nhiều, đội ngũ tác giả sáng tác cho hai loại hình này lại càng hiếm hơn. Nếu chỉ dừng lại ở những lời cổ, việc duy trì và lan tỏa của ca trù, hát văn sẽ ngày càng khó. Vì thế, cần mở rộng hoạt động sáng tác, tổ chức các cuộc thi để lựa chọn những lời mới phản ánh đời sống xã hội, đất nước phát triển, từ đó thu hút công chúng quan tâm và đến gần hơn với hai loại hình nghệ thuật này”, ông Nguyễn Đình Chỉnh nhấn mạnh.

Ca trù và hát văn đều có hệ thống thể thức, luật lệ chặt chẽ, đòi hỏi người sáng tác phải có kiến thức sâu về văn chương truyền thống, âm nhạc và diễn xướng. Chính vì vậy, lực lượng tác giả am hiểu và đủ kiên nhẫn theo đuổi không nhiều.

Trong bối cảnh đó, các cuộc thi không chỉ là nơi phát hiện tác phẩm mới, mà còn tạo môi trường khuyến khích học hỏi, rèn luyện, tăng cường kết nối giữa người sáng tác, nghệ nhân, giáo phường và công chúng. Quan trọng hơn, sáng tác lời mới không đối lập với bảo tồn, mà là một phương thức bảo tồn chủ động.

Từ thành công bước đầu của cuộc thi, có thể thấy rõ một hướng đi: muốn giữ gìn di sản bền vững, cần song hành giữa gìn giữ giá trị cốt lõi và khuyến khích sáng tạo có trách nhiệm. Những lời ca mới nếu được viết bằng sự hiểu biết, tôn trọng và đam mê, sẽ trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, giúp ca trù và hát văn tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.

HẢI HẬU

Nguồn: https://baohaiphong.vn/giu-gin-ca-tru-hat-van-qua-nhung-loi-ca-moi-535306.html