Khi kiến trúc lên tiếng

VHO - Trong quá trình khảo sát bức phù điêu chủ đề “chơi Polo” (Mã cầu) phát hiện tại Thạch Hãn (Quảng Trị), một chi tiết tưởng chừng rất nhỏ lại gây băn khoăn đáng kể: cả hai kỵ sĩ đều cầm gậy bằng tay trái.

Một chi tiết nhỏ làm dấy lên nghi vấn lớn

Với những ai am hiểu môn Mã cầu, đây là một nghịch lý. Bởi theo quy tắc vận động của bộ môn này, từ cổ đại đến hiện đại, việc dùng tay phải cầm gậy gần như là nguyên tắc bất biến. Tay trái chỉ giữ cương. Vậy phải chăng nghệ nhân Champa đã “khắc sai luật”?

Vì sao Polo buộc phải dùng tay phải?

Khác với các môn thể thao đối kháng trên mặt đất, Mã cầu là cuộc tranh tài diễn ra trên lưng ngựa, ở tốc độ cao. Chính điều kiện đặc thù này tạo nên những quy tắc an toàn cực kỳ nghiêm ngặt.

Thứ nhất, các kỵ sĩ di chuyển song song cùng chiều khi tranh bóng; luật chơi cấm cắt ngang trực diện “đường bóng”.

Thứ hai, nếu tồn tại hai hướng vung gậy trái–phải ngược chiều nhau, nguy cơ va móc, quật trúng đối phương là rất cao, có thể dẫn tới tai nạn nghiêm trọng.

Thứ ba, vì lý do an toàn, ngay cả người thuận tay trái cũng buộc phải luyện đánh bằng tay phải. Tính thống nhất động tác không phải lựa chọn cá nhân mà là nguyên tắc sinh tồn trên lưng ngựa.

Tư liệu khảo cổ và mỹ thuật thời nhà Đường tại Trung Quốc cho thấy sự thống nhất này. Các bích họa trong mộ Chương Hoài thái tử Lý Hiền hay mộ Lý Ngung đều khắc họa kỵ sĩ cầm gậy tay phải. Quy ước ấy về sau được chuẩn hóa trong luật thi đấu của Liên đoàn Mã cầu Quốc tế (FIP), nhưng thực chất đã tồn tại như một “luật bất thành văn” từ hàng nghìn năm trước.

Do đó, nếu nhìn phù điêu Champa như một hình ảnh độc lập, ta có quyền đặt câu hỏi: vì sao lại xuất hiện “tay trái”?

Câu trả lời có thể không nằm ở hiểu biết về luật chơi, mà nằm ở vị trí nguyên thủy của hiện vật.

Khi lời giải nằm ở cấu trúc kiến trúc

Lời giải nằm ở cấu trúc kiến trúc

Khối điêu khắc này vốn không phải một tác phẩm ốp tường độc lập. Nó là mặt bên trái (tính từ trong đền nhìn ra) của lan can bậc cấp – loại cấu kiện kiến trúc thường gọi là Sopāna-vedikā. Đặc trưng của loại hình này là tính hướng trục và nguyên lý tổ chức đối xứng nghiêm ngặt.

Trong kiến trúc đền tháp Champa, lối vào là một không gian thiêng được tổ chức theo trục trung tâm. Hai bên bậc cấp thường bố trí các mảng chạm khắc đối ứng nhau theo nguyên lý “đối xứng gương”. Nghĩa là hình bên trái sẽ phản chiếu hình bên phải để tạo thế cân bằng tuyệt đối cho toàn bộ cấu trúc.

Nếu giả định mặt bên phải (hiện chưa tìm thấy) khắc hai kỵ sĩ cầm gậy tay phải đúng quy chuẩn, thì mặt bên trái buộc phải “đảo tay” để đảm bảo hiệu ứng phản chiếu hoàn chỉnh. Như vậy, “tay trái” không phải sai luật — mà là hệ quả tất yếu của tư duy tạo hình đối xứng.

Từ một chi tiết, mở ra phương pháp luận

Cách lý giải này không chỉ “minh oan” cho nghệ nhân Champa, mà còn gợi mở một nguyên tắc nghiên cứu quan trọng: không nên đọc một mảng điêu khắc như một hình ảnh tách rời. Mỗi chi tiết chỉ thực sự có nghĩa khi được đặt lại vào chỉnh thể kiến trúc nguyên thủy.

Trong trường hợp phù điêu Polo Thạch Hãn, nếu tách khỏi cấu trúc lan can và trục không gian đền tháp, hình ảnh “tay trái” dễ bị hiểu như một sai sót. Nhưng khi đặt nó vào hệ thống đối xứng tổng thể, chi tiết ấy trở thành bằng chứng cho một tư duy kiến trúc chặt chẽ.

Nguyên lý “đối xứng gương” và tổ chức theo trục không gian vì thế cần được tiếp tục khảo sát hệ thống ở các di tích Champa khác — chẳng hạn như bệ thờ Khương Mỹ — nhằm nhận diện rõ hơn logic tạo hình và cấu trúc biểu tượng của nghệ thuật Champa.

Nguồn: https://baovanhoa.vn/van-hoa/khi-kien-truc-len-tieng-207964.html