Nông sản Việt với khát vọng chuyển mình

Trong xu hướng tăng trưởng xanh trở thành tiêu chuẩn mới của thị trường toàn cầu, nông sản Việt từng bước chuyển mình theo hướng bền vững. Từ sản xuất đến chế biến, nhiều ngành hàng đẩy mạnh liên kết chuỗi, phát triển vùng nguyên liệu xanh và hướng đến giảm phát thải nhằm nâng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Kỳ 1: Thúc đẩy liên kết bền vững ngành lúa gạo

Vùng nguyên liệu lúa bảo đảm nguồn hàng cho chế biến và xuất khẩu, nâng cao hiệu quả của chuỗi giá trị lúa gạo.

Tăng liên kết

Theo số liệu của Cục Hải quan, đến hết quý I/2026, Việt Nam xuất khẩu 1,74 triệu tấn gạo, đạt 826,2 triệu USD; tăng 2,3% về lượng nhưng giảm 8,7% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025. Giá gạo xuất khẩu bình quân giảm 10,7%, cho thấy áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.

Hiện gạo trắng vẫn chiếm hơn 60% tổng cơ cấu xuất khẩu, trong khi các dòng gạo thơm, gạo đặc sản chỉ chiếm khoảng 26%. Trong điều kiện Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan và Myanmar tiếp tục duy trì lợi thế về giá và nguồn cung, ngành lúa gạo Việt Nam buộc phải chuyển hướng sang chất lượng cao, phát thải thấp, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Các hiệp định thương mại tự do như EVFTA, UKVFTA và CPTPP đang mở ra nhiều cơ hội cho các dòng gạo chất lượng cao, gạo phát thải thấp tiếp cận thị trường khó tính.

Việc chuyển dịch sang các dòng gạo chất lượng cao như ST24, ST25, Japonica theo định hướng tại Quyết định số 583/QĐ-TTg, ngày 26/3/2023 của Thủ tướng Chính phủ về chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo Việt Nam đến năm 2030, ngành nông nghiệp cần đẩy mạnh chế biến sâu, đầu tư hạ tầng logistics, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số nhằm nâng cao chất lượng, giảm chi phí, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Nguồn lúa thu hoạch ổn định giúp gia tăng sản lượng gạo xuất khẩu.

Tuy nhiên, chuỗi thu mua vẫn phụ thuộc vào thương lái, trong khi chi phí vật tư, nhiên liệu và logistics liên tục gia tăng. Cùng với đó, quy định thanh toán không dùng tiền mặt theo Nghị định số 320/2025/NĐ-CP, ngày 15/12/2025 của Chính phủ gây nhiều vướng mắc trong hoạt động thu mua, chế biến và xuất khẩu lúa gạo tại khu vực ĐBSCL.

Theo ông Trần Quốc Tuấn- Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Sở Công Thương, để tháo gỡ điểm nghẽn chuỗi giá trị, cần điều chỉnh linh hoạt quy định thanh toán trong thu mua lúa, tăng cường liên kết giữa nông dân, HTX và DN nhằm giảm phụ thuộc vào thương lái. Đồng thời phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn gắn với truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải; tăng cường kiểm tra, kiểm soát nhằm ngăn chặn tình trạng ép giá, găm hàng; hỗ trợ DN mở rộng thị trường, nâng cao năng lực chế biến và xuất khẩu.

Xây dựng vùng nguyên liệu “gạo xanh”

Cùng với tái cơ cấu ngành hàng, nhiều địa phương đẩy mạnh xây dựng vùng nguyên liệu gắn với Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL.

Bà Nguyễn Thị Thu Oanh- Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Nông nghiệp sản xuất thương mại dịch vụ Thiện Oanh giới thiệu sản phẩm gạo thu mua từ vùng liên kết đề án 1 triệu hecta.

Vụ Đông Xuân 2025-2026, tỉnh có trên 8,3 ngàn hecta tham gia đề án, đạt 99% so với kế hoạch đăng ký, trong đó, trên 1,2 ngàn hecta áp dụng mô hình “Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp”. Đồng thời triển khai mô hình ứng dụng chuyển đổi số 200ha tại HTX Sản xuất dịch vụ nông nghiệp Tấn Đạt (xã Trung Ngãi) và HTX Nông nghiệp Hậu Thành (xã Long Hồ). Đến nay, diện tích thực hiện đề án bao gồm mô hình điểm và nhân rộng đạt gần 5,1 ngàn hecta.

HTX Nông nghiệp Phú Mỹ Châu (xã Châu Thành) tham gia đề án với 70ha. Ông Trần Văn Công- Giám đốc HTX cho biết: Việc áp dụng phương pháp sạ thưa giúp giảm lượng giống, thuốc BVTV và công lao động, nâng cao năng suất và chất lượng hạt lúa. Nhờ đó, sản phẩm được thu mua cao hơn từ 10-15% so với sản xuất thông thường. Hiện HTX có 120 thành viên sản xuất 46ha lúa giống và 167ha lúa chất lượng cao, đồng thời đang xây dựng chuỗi giá trị gạo OCOP 4 sao theo hướng hữu cơ.

Tại xã Hưng Mỹ, HTX Nông nghiệp sản xuất thương mại dịch vụ Thiện Oanh đã xây dựng vùng nguyên liệu 232ha với các giống lúa ST24, ST25, OM4900 và Nàng Hoa 9. Bà Nguyễn Thị Thu Oanh- Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX cho biết: Nhờ kiểm soát tốt quy trình sản xuất, HTX thu mua với giá cao hơn thị trường từ 1-2 ngàn đồng/kg. Hiện sản phẩm gạo Hương Trà của HTX đạt chuẩn OCOP 3 sao, tạo nền tảng quan trọng cho việc xây dựng thương hiệu, đáp ứng thị trường. Đơn vị đang hướng tới đầu tư hệ thống sấy, bảo quản, đóng gói nhằm hoàn thiện chuỗi giá trị.

Nông dân Nguyễn Văn Phúc (xã Hưng Mỹ), thành viên HTX đã tham gia đề án với 2,5ha trong 5 vụ liên tiếp. Theo ông Phúc, sản xuất theo quy trình đề án giúp giảm đáng kể lượng phân bón và thuốc BVTV, chi phí đầu vào thấp hơn nhưng giá bán cao hơn thị trường nên yên tâm sản xuất.

Theo ông Trần Văn Hiểu- Phó Chủ tịch UBND xã Hưng Mỹ, sau khi thí điểm thành công vụ Hè Thu năm 2024, mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tiếp tục duy trì và nhân rộng. Riêng vụ Hè Thu năm 2026, xã có 3 HTX đăng ký tham gia đề án với 586,95ha, thu hút 439 hộ dân tham gia sản xuất.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường- Lê Văn Dũng cho biết: Tỉnh đang triển khai chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết số 09/2025/NQ-HĐND, ngày 30/7/2025 của HĐND tỉnh về phát triển vùng chuyên canh lúa chất lượng cao như hỗ trợ giống, vật tư, xây dựng mô hình sản xuất lúa chất lượng cao và đầu tư hạ tầng phục vụ vùng sản xuất tập trung. Cùng với đó, tăng cường tập huấn kỹ thuật giảm phát thải như tưới ngập khô xen kẽ để giảm chi phí và tiết kiệm nước. Việc xây dựng vùng trồng đạt chuẩn, được cấp mã số vùng trồng và chứng nhận phát thải thấp tạo điều kiện thu hút DN tham gia liên kết tiêu thụ và mở rộng thị trường xuất khẩu “gạo xanh”.

Hướng đến chuỗi giá trị bền vững

Thực tế cho thấy, mô hình HTX giữ vai trò quan trọng trong xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và liên kết tiêu thụ. Hiện tỉnh có 15 HTX ứng dụng công nghệ cao; 85 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP, ngày 22/7/2021 của Chính phủ và nhiều HTX xây dựng mô hình sản xuất gắn với OCOP, nông nghiệp xanh và giảm phát thải.

Để tiếp sức cho khu vực kinh tế tập thể, Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX tỉnh đang hỗ trợ 20 dự án vay 10 tỷ đồng để mở rộng liên kết sản xuất, đầu tư máy móc và nâng cao năng lực chế biến. Đồng thời nguồn vốn bổ sung nâng quy mô quỹ lên 50 tỷ đồng, tạo thêm điều kiện để HTX phát triển sản xuất, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh- Châu Văn Hòa, thời gian tới, các ngành và địa phương tập trung hỗ trợ HTX về vốn, hạ tầng và cơ giới hóa; đẩy mạnh xây dựng vùng lúa liền vùng, cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và chỉ dẫn địa lý.

Tăng cường liên kết giữa HTX với DN nhằm hình thành chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ. Cùng với đó, tỉnh đang triển khai thực hiện Đề án phát triển trồng trọt đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, phấn đấu đến năm 2030 diện tích gieo trồng lúa 332 ngàn hecta, sản lượng gần 2 triệu tấn, tập trung phát triển các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp 50 ngàn hecta đất trồng lúa, góp phần nâng cao thu nhập và bảo đảm sinh kế bền vững cho nông dân.

Bài, ảnh: MỸ NHÂN

Nguồn: https://baovinhlong.com.vn/kinh-te/202605/nong-san-viet-voi-khat-vong-chuyen-minh-0494341/