'Tứ đại gia' Đại Cứ Hòa Sơn là ai?

Để một cuốn sách chạm tay độc giả, phía sau là hành trình nhọc nhằn của bao người với những công việc thầm lặng, mà nếu thiếu đam mê hẳn khó lòng trụ lại. Có những người dù xuất thân từ các ngành nghề khác nhau nhưng bỗng một ngày lại cùng chung đam mê làm sách.

Nhân ngày Sách và Văn hóa đọc VN 21.4, Thanh Niên xin giới thiệu hồi ký rất duyên và độc đáo của họa sĩ Trần Đại Thắng, Giám đốc Công ty CP Văn hóa Đông A xung quanh hậu trường buồn vui với nghề này.

Ông Nguyễn Hữu Cứ (thứ 5 từ trái qua) tại buổi giao lưu ra mắt Tủ sách Thanh Niên - Thanh Niên Books tại Đường sách TP.HCM

Ảnh: Độc Lập

Tôi không rõ cái tên "tứ đại gia" xuất hiện từ khi nào. Hỏi chú Đại và anh Cứ đều không biết. Xét về tiền bạc, so với nhiều nhân vật khác, họ chưa hẳn là hơn. Dù không đại gia theo nghĩa phú hộ tài sản, họ là những "đại gia nghề", những người giữ vai trò mở đường và góp phần định hình thị trường sách TP.HCM ngày nay.

Đầu tiên là tứ đại gia "Đại Cứ Hòa Sơn". Đây là 4 nhà làm sách tư nhân sớm nhất ở TP.HCM sau thời bao cấp, khi hoạt động xuất bản và phát hành bắt đầu được xã hội hóa. Mỗi người một thế mạnh riêng, cùng tạo nên bức tranh thu nhỏ của ngành sách miền Nam sau ngày đất nước thống nhất. Thời Đại: sách học thuật. Hương Trang: sách Phật giáo và đại chúng. Văn Lang: sách tổng hợp đa dạng. Hồng Ân: sách tham khảo, giáo dục. Cả 4 đại gia này có điểm chung là đều sở hữu nhà mặt tiền đường Nguyễn Thị Minh Khai, trục giao thông chính của thành phố, nơi tập trung rất nhiều nhà sách lớn nhỏ.

Đại là Lê Nguyên Đại. Chú từng dạy văn suốt 15 năm ở trường trung học Trưng Vương trước khi rẽ sang nghề làm sách. Ngôi trường này vốn tên là Đồng Khánh, một trong 2 trường "di cư" từ Hà Nội vào Nam sau năm 1954. Trường còn lại là trường Bưởi, nay là Chu Văn An.

Học trò của chú rất nhiều. Học trò nhiều nên tất nhiên cũng nhiều người thành đạt. Đủ mọi lĩnh vực, từ giám đốc bệnh viện, lãnh đạo ngân hàng cho đến những người có tiếng trong văn chương, âm nhạc. Nhưng vui nhất là nhóm học trò làm chủ các quán bia như Hội Ngộ, Cánh Buồm, Sài Gòn Nhỏ... Lần nào anh em Hà Nội vào TP.HCM, chú cũng dẫn đến đó lai rai. Chủ quán lẫn nhân viên gặp chú đều trân trọng chào: "Thầy Đại".

Năm 1986, Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ là ông Trương Văn Khuê, học cùng lớp với chú ở Trường ĐH Sư phạm Sài Gòn trước năm 1975. Ông Khuê rất năng động và bén nhạy. Thời đó, Thành đoàn cấp vốn cho nhà xuất bản làm sách, in xong phải giao hết cho công ty phát hành của nhà nước, nhưng họ thanh toán chậm nên được vài cuốn thì… hết tiền. Trong một cuộc họp, ông Khuê nói: "Ông Đại bán có mấy cuốn sách mà vẫn có tiền, còn nhà xuất bản bán mấy chục nghìn cuốn mà sạch két". Sau đó, ông Khuê quyết định mở thêm một kênh bán thẳng ra thị trường tự do. Rồi ông cho đục tường bên hông trụ sở Thành đoàn ở số 4 Alexandre de Rhodes để bán sách, mời chú Đại về phụ trách cửa hàng.

Ông Lê Nguyên Đại

Ảnh: TGCC

Mới đầu chú Đại làm Nhà sách Trẻ, về sau là Nhà sách Thời Đại. Có thể nói đây là nhà sách tư nhân đầu tiên ở TP.HCM sau thời bao cấp. Suốt 40 năm gắn bó với nghề, Thời Đại, công ty của chú đi theo hướng sách hàn lâm: triết học, kinh điển, lịch sử, khảo cứu. Những bộ như B.A.V.H (Những người bạn Cố đô Huế) đã trở thành biểu tượng cho "chất sách nghiêm túc", một phong cách riêng mà chú Đại kiên trì gìn giữ suốt nhiều năm.

Dù gia đình có truyền thống làm sách, nhưng Lê Khải Việt, con trai chú, hiện phụ trách bản quyền tại Công ty sách Phương Nam, lại chọn văn chương làm đam mê. Việt là một trong 41 tác giả Văn mới 10 năm 2015 - 2025. Chú từng tâm sự:

- Việt dứt khoát không chịu kinh doanh, dù có đủ võ để múa trong ngành này: nó tốt nghiệp kinh doanh và lại là một con mọt sách chính hiệu từ khi còn nhỏ.

- Chú sắp giải nghệ rồi. Không có người kế nghiệp. Buồn... nhưng rồi cuối cùng cũng phải hiểu ra, mọi thứ đến hay đi đều là duyên cả.

Cứ là Nguyễn Hữu Cứ, chủ Công ty Hương Trang, Nhà sách Quang Minh. Thế mạnh của anh là dòng sách Phật giáo, phong thủy, tâm linh, cùng mạng lưới phát hành rộng khắp miền Trung và miền Nam. Hương Trang còn phát hành sang Mỹ. Không chỉ làm sách, Công ty Hương Trang còn liên kết, in ấn báo, tạp chí, lịch bloc và lịch tờ, là đơn vị tư nhân năng động và đa dạng hóa sớm nhất trong lĩnh vực này.

Anh Cứ tính nhiệt tình, lạ quen anh đều nói chuyện rôm rả. Hội hè sự kiện nào anh cũng góp mặt. Tôi gặp anh lần đầu ở Hà Nội vào năm 2003, khi anh ra bán sách cho mấy nhà ở đây. Hỏi thăm sức khỏe thì anh bảo:

Ngày xưa sung sức thì nghèo,

Ngày nay có tí thì teo mất rồi.

Anh có một bài tủ. Từ sinh nhật tháng 3 của Nhà xuất bản Trẻ cho đến hội nghị tổng kết năm của Fahasa, hễ ai đề nghị anh lên hát là y như rằng anh lại cầm micro:

Cháu lên ba

Cháu đi mẫu giáo

…

Rồi anh đi khắp các bàn, vừa nâng ly vừa nói:

- Ngồi một trăm, đứng năm mươi!

Bàn nào cũng vui vẻ cạn ly với anh. Được một lúc, quay đi quay lại đã không thấy đâu, té ra anh đã về từ lúc nào. Cho nên anh còn có biệt hiệu là lý đen (lén đi). Cũng nhờ tính hồ hởi, vui vẻ, không phân biệt già trẻ, lớn bé, ai anh cũng niềm nở nên lịch của Quang Minh năm nào cũng "cháy" hàng trước. Bởi lẽ, làm lịch bloc, quan trọng nhất vẫn là mối quan hệ, mà khoản này thì khó ai qua được anh.

Anh Cứ cũng như chú Đại, đến nay vẫn chưa có người nối nghiệp. Hai con của anh sau khi du học đều ở lại Mỹ làm việc. Con trai, Minh Nguyễn, là bác sĩ nhãn khoa. Con gái, Zunie Nguyễn, nhà sáng lập và Giám đốc điều hành Yogi CPA, một công ty kế toán tại Mỹ kết hợp chuyên môn tài chính với thực hành chánh niệm. Năm 2024, Zunie kết hôn với một giáo sư toán học của Đại học Oxford, Anh. Emilio Piero, con rể anh là con trai của giáo sư tâm lý học người Ý Piero Ferrucci, tác giả cuốn Giá trị của sự tử tế, trong sách có lời giới thiệu của Đức Dalai Lama, đã được Saigon Books mua bản quyền xuất bản tại VN. (còn tiếp)

(Trích từ sách Tôi kể - Tất cả đều từ sách của họa sĩ Trần Đại Thắng do Đông A và NXB Dân Trí ấn hành).

Nguồn: https://thanhnien.vn/tu-dai-gia-dai-cu-hoa-son-la-ai-185260417220252673.htm