Vì sao châu Âu tháo dỡ hàng trăm con đập?

ĐNO - Từng được xem là biểu tượng của tiến bộ công nghiệp, hàng trăm con đập cũ tại châu Âu giờ đây được tháo dỡ để trả lại dòng chảy tự nhiên cho các con sông. Đằng sau xu hướng ấy là cuộc tái định hình về cách con người ứng xử thiên nhiên trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.

Một trong 4 đập thủy điện đã bị dỡ bỏ trên sông Klamath ở California (Mỹ). Ảnh: Getty Images

Làn sóng “phá đập cũ cứu sông”

Có một khoảnh khắc rất đặc biệt trên dòng sông Hiitolanjoki ở Phần Lan khi nước bắt đầu chảy nhanh hơn, mát lành và phát ra thanh âm vốn dĩ của một dòng sông sau hơn một thế kỷ bị chặn lại bởi các con đập thủy điện.

Theo CNN, lần đầu tiên sau hơn 100 năm, những đàn cá hồi vượt ngược dòng nước, bơi qua nơi từng là 3 đập thủy điện để trở lại vùng sinh sản cũ. Thay vì tiếp tục chinh phục thiên nhiên bằng bê tông và rào chắn, con người bắt đầu học cách trả lại không gian cho tự nhiên vận hành.

Khắp “lục địa già” châu Âu, làn sóng “phá đập cứu sông” đang diễn ra với quy mô ngày càng lớn. Theo báo cáo mới nhất của Dam Removal Europe, riêng năm 2025, có 603 rào cản trên sông gồm đập, cống, đê chắn nước được tháo dỡ tại 21 quốc gia châu Âu, tăng 11% so với năm trước và gấp 6 lần so với thời điểm thống kê đầu tiên vào năm 2020.

Trong suốt nhiều thế kỷ, các con đập phục vụ các công trình thủy điện, giao thông đường thủy và sản xuất nông nghiệp. Song, qua thời gian, hàng nghìn công trình dần trở nên lỗi thời hoặc không còn giá trị sử dụng đáng kể.

Dự án nghiên cứu AMBER ước tính, châu Âu hiện có khoảng 1,2 triệu công trình “rào cản” đang chia cắt các dòng sông và nhiều trong số này đã tồn tại hàng chục năm, thậm chí cả thế kỷ. Điều đáng lo ngại là chúng không chỉ ngăn dòng chảy mà còn làm thay đổi toàn bộ hệ sinh thái.

Khi một dòng sông bị chặn lại, nước chuyển từ trạng thái lưu thông sang tù đọng như ao hồ. Nhiệt độ nước tăng lên, lượng ô xy giảm xuống, trầm tích tích tụ và các vật chất hữu cơ phân hủy, tạo ra khí methane - một loại khí nhà kính mạnh góp phần làm nóng Trái đất.

Việc tháo dỡ đập thủy điện Kurunkoski (Phần Lan), mở lại dòng chảy tự nhiên cho cá và các loài hoang dã: Ảnh: WWF

Giới khoa học cũng cảnh báo, hệ sinh thái sông bị chia cắt khiến thiên nhiên khó thích ứng hơn trước lũ lụt, hạn hán và thời tiết cực đoan. Trong 10 năm qua, khoảng 90% thảm họa thiên nhiên ở châu Âu liên quan đến nước.

Đặc biệt, sự chia cắt dòng chảy đang đẩy nhiều loài thủy sinh đến bờ vực suy giảm nghiêm trọng. Hơn 42% loài cá nước ngọt tại châu lục này đang bị đe dọa. Đó là lý do việc tháo dỡ các “rào cản” này được xem như giải pháp khí hậu và phục hồi sinh thái mang lại hiệu quả nhanh chóng nhất.

Tốc độ phục hồi nhanh chóng

Điều khiến nhiều chuyên gia bất ngờ là tốc độ phục hồi của thiên nhiên sau khi các con đập biến mất. Ở Phần Lan, chỉ trong mùa di cư đầu tiên sau khi 3 đập thủy điện trên sông Hiitolanjoki bị tháo bỏ trong giai đoạn 2021 - 2023, cá hồi lập tức quay trở lại những vùng nước bị phong tỏa hơn một thế kỷ.

Tại Pháp, việc tháo dỡ hai đập Vezins và La Roche-Qui-Boit giúp khôi phục gần 90km dòng chảy tự do cho sông Sélune, một trong những dự án phục hồi sông lớn nhất châu Âu. Trong khi đó, Thụy Điển dẫn đầu châu Âu về số lượng công trình được tháo dỡ năm 2025 với 173, tiếp theo là Phần Lan với 143 và Tây Ban Nha với 109.

Dự án Holstenkoski (Phần Lan) gia cố bờ sông và trồng gần 1.000 cây để tái tạo hệ sinh thái. Ảnh: Jarkko Leka

Quy định phục hồi thiên nhiên của Liên minh châu Âu (EU), có hiệu lực từ năm 2024, đặt các mục tiêu ràng buộc nhằm phục hồi ít nhất 20% diện tích đất liền và vùng biển của EU vào năm 2030, trong đó khôi phục tối thiểu 25.000km sông về trạng thái dòng chảy tự nhiên.

Quy định này hướng tới phục hồi gần như toàn bộ hệ sinh thái cần cải tạo vào năm 2050. Đây là lần đầu tiên vấn đề kết nối dòng sông và tháo dỡ các rào cản như đập nước được đưa trực tiếp vào luật của EU.

Nhìn sang Mỹ, sau khi 4 con đập trên sông Klamath ở bang California được tháo dỡ trong dự án phá đập lớn nhất lịch sử nước này vào năm 2024, hàng trăm kilomet môi trường sống của cá di cư được mở lại.

Dĩ nhiên, tháo dỡ đập không đơn giản như phá bỏ một công trình bê tông. Mỗi dự án thường mất nhiều năm đánh giá tác động môi trường, xử lý trầm tích, ổn định bờ sông và thương lượng với các bên liên quan.

Cạnh đó, một số ý kiến cũng lo ngại tác động đến thủy điện, sản xuất nông nghiệp hoặc sinh kế địa phương. Tuy nhiên, điều khiến nhiều chuyên gia môi trường lạc quan là thiên nhiên thường phục hồi nhanh hơn dự đoán khi được trao cơ hội.

Sau nhiều thập kỷ ưu tiên chinh phục thiên nhiên bằng bê tông và rào chắn, con người bắt đầu nhận ra rằng đôi khi giải pháp hiệu quả nhất lại là trả thiên nhiên về trạng thái vốn có. Khi một dòng sông còn “sống”, nó sẽ ngân lên nhịp điệu của sự sống. Và giờ đây, khắp châu Âu đang dần nghe lại hơi thở tự do của những dòng sông từng bị chia cắt.

Nguồn: https://baodanang.vn/vi-sao-chau-au-thao-do-hang-tram-con-dap-3338556.html