Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, ngành Xuất bản Việt Nam đang đứng trước cả cơ hội và thách thức.
Việc Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17-3-2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo nền tảng và định hướng chiến lược để ngành xuất bản phát triển toàn diện, hiện đại và bền vững. Chỉ thị khẳng định xuất bản là lĩnh vực tư tưởng sắc bén, là bộ phận quan trọng của văn hóa; đồng thời đặt ra yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ sinh thái văn hóa số, hướng tới phát triển xuất bản trở thành ngành kinh tế - công nghệ hiện đại, có sức cạnh tranh cao.
Chương trình Thời sự với chủ đề “Xuất bản - Động lực phát triển tri thức và văn hóa đọc” do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức vào 18h30 ngày 20-4-2026, góp phần làm rõ hơn vai trò, vị thế của hoạt động xuất bản trong bối cảnh mới. Tham gia chương trình có Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Phó Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam Nguyễn Nguyên và Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Sách Thái Hà (Thái Hà Books) Nguyễn Mạnh Hùng.
Thông qua các phóng sự và trao đổi tại trường quay cùng các điểm cầu, chương trình hướng tới việc nhận diện những cơ hội và thách thức của ngành xuất bản trong kỷ nguyên số, đồng thời gợi mở các giải pháp để xuất bản thực sự trở thành trụ cột tư tưởng, văn hóa, góp phần nâng cao dân trí và thúc đẩy xã hội học tập phát triển.
Các nội dung thảo luận bám sát tinh thần Chỉ thị số 04-CT/TW, từ việc định vị vai trò, sứ mệnh của xuất bản trong đời sống xã hội đến yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động, ứng dụng công nghệ và xây dựng hệ sinh thái phát triển bền vững...
Văn hóa đọc không thể bị thay thế trong thời đại số
Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội tại nhà riêng, trong một không gian rất gần gũi với sách, nhà văn Hoàng Anh Sướng nêu cảm nhận về vai trò của văn hóa đọc trong đời sống con người. Theo đó, từ xa xưa, sách là người thầy vĩ đại của nhân loại. Thời nào, con người cũng cần sách. Không có ai trưởng thành mà không có người thầy chung là sách, bởi sách chính là kho tàng tri thức lớn nhất của nhân loại.
Nhà văn Hoàng Anh Sướng cho biết: "Nhiều người cho rằng trong đời sống hiện đại hiện nay, mạng xã hội, báo chí, thông tin nhanh... đang ảnh hưởng đến thói quen đọc, khiến người ta dần lơ là với sách. Nhưng tôi có niềm tin sách vẫn có vị trí nhất định trong lòng bạn đọc. Bởi thông tin trên báo chí hay mạng xã hội chỉ giúp con người cập nhật thông tin, trong khi sách mang lại tri thức, nuôi dưỡng trí tuệ và sâu sắc hơn là nuôi dưỡng tâm hồn. Đó là những cảm xúc rất đẹp, như tình yêu Tổ quốc, tình yêu gia đình, sự đồng cảm và những giá trị sống..."
Một thực tế là hiện nay, nhiều công ty sách vẫn phát triển mạnh. Các hội sách được tổ chức ở nhiều địa phương luôn thu hút đông đảo người tham gia.
“Ngay như tối qua (19-4-2026), tại phố sách Hà Nội, trong một buổi chia sẻ diễn ra vào lúc 19h, vẫn có hàng trăm người tham dự, đủ mọi lứa tuổi, kể cả trẻ em. Điều đó cho thấy, dù xã hội thay đổi thế nào, sách vẫn không thể thiếu trong đời sống”, nhà văn Hoàng Anh Sướng nói.
Cần “kích hoạt” văn hóa đọc từ gia đình, nhà trường đến xã hội
Trước vấn đề người trẻ đang dần “xa rời” sách, nhà văn Hoàng Anh Sướng cho rằng, thực tế, không chỉ ở Việt Nam, mà tại nhiều quốc gia, kể cả ở châu Âu - nơi từng được xem là “cái nôi” của văn hóa đọc, giới trẻ đang có xu hướng xa rời sách. Nguyên nhân chủ yếu là do sự chi phối mạnh mẽ của các nền tảng số, mạng xã hội và các hình thức giải trí nhanh, khiến thói quen đọc sách bị thu hẹp.
Để khắc phục tình trạng này, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ nhiều phía. Thứ nhất, các đơn vị xuất bản cần cung cấp những tác phẩm có giá trị, phù hợp với nhu cầu và thị hiếu của người đọc trẻ, từ đó tạo sức hút thực sự đối với sách.
Thứ hai, ở góc độ xã hội, cần đẩy mạnh tổ chức các hoạt động như ngày hội đọc sách, cuộc thi giới thiệu sách hay… nhằm lan tỏa và “kích hoạt” lại tình yêu đọc trong cộng đồng, đặc biệt là với giới trẻ.
Nhà văn Hoàng Anh Sướng cũng nhấn mạnh vai trò then chốt của nhà trường - môi trường nuôi dưỡng thói quen đọc cho mỗi học sinh. Mỗi trường học cần quan tâm xây dựng, phát huy hiệu quả thư viện, tạo không gian và điều kiện để học sinh tiếp cận sách một cách thường xuyên, từ đó hình thành tình yêu đọc bền vững.
Thứ ba, gia đình chính là nền tảng quan trọng nhất. Cha mẹ cần chủ động nuôi dưỡng thói quen đọc sách cho con từ sớm, thông qua việc cùng đọc, lựa chọn sách phù hợp và xây dựng tủ sách gia đình. Khi văn hóa đọc trở thành một phần tự nhiên trong đời sống, tình yêu sách sẽ được hình thành và duy trì lâu dài.
Muốn bạn đọc quay lại, sách phải “chạm” đúng nhu cầu
Từ góc độ của một người nghiên cứu và truyền cảm hứng, để sách và hoạt động xuất bản thực sự trở thành động lực phát triển tri thức và xây dựng văn hóa đọc bền vững trong xã hội hiện nay, ông Hoàng Anh Sướng chia sẻ, là một nhà văn, nhà báo, làm nghề đến nay đã 31 năm, ông cũng là tác giả của 10 đầu sách. Trong đó, có những cuốn được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt.
“Như cuốn "Hạnh phúc tùy duyên", tôi đóng vai trò trò chuyện với Thiền sư Thích Nhất Hạnh về cách con người tìm kiếm hạnh phúc; hay bộ sách "Nhân quả" gồm ba tập, đã được tái bản suốt hơn 10 năm nhưng đến nay vẫn được bạn đọc quan tâm. Nhiều người không chỉ mua để đọc, mà còn tặng người thân, thậm chí tặng cho các trường học. Từ trải nghiệm đó, tôi cho rằng, muốn bạn đọc đón nhận tác phẩm, trước hết, người viết phải hiểu bạn đọc đang quan tâm điều gì, đang cần gì. Khi nắm được điều đó, cần cung cấp đúng những nội dung họ mong muốn", nhà văn Hoàng Anh Sướng chia sẻ.
Cũng theo ông, điều quan trọng hơn, là mỗi người viết phải tìm được cách thể hiện giản dị, gần gũi, dễ hiểu nhưng vẫn hấp dẫn. Khi người viết mang đến cho bạn đọc những “thức ăn tinh thần” lành mạnh, giúp họ có thêm niềm tin vào cuộc sống, biết yêu thương, đồng cảm và nâng cao nhận thức, thì chắc chắn bạn đọc sẽ đón nhận.
Xuất bản trở thành một phần của công nghiệp văn hóa
Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17-3-2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới được xem là dấu mốc quan trọng, đặt ra những yêu cầu mới đối với ngành xuất bản trong giai đoạn phát triển hiện nay.
Chia sẻ về vấn đề này, ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành nhấn mạnh, đây là thời điểm then chốt để chuyển từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo” đối với ngành xuất bản, với trọng tâm là tái định vị và tái cấu trúc.
Theo đó, tái định vị vai trò của xuất bản như một hạt nhân của hệ sinh thái sáng tạo. Xuất bản không chỉ là công cụ phục vụ giáo dục và bồi dưỡng nhân tài như trước đây, mà còn được khẳng định là một trụ cột quan trọng trong các hoạt động sáng tạo và đào tạo. Đặc biệt, xuất bản được xác định là một bộ phận cấu thành của công nghiệp văn hóa, gắn chặt với phát triển nội dung số. Không dừng lại ở việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, xuất bản còn góp phần tạo dựng sức mạnh mềm cho văn hóa Việt Nam.
Cùng với đó, tái cấu trúc ngành xuất bản được đặt ra theo hướng hình thành hệ sinh thái và chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Nếu trước đây, xuất bản chủ yếu gắn với in và phát hành, thì nay đã được định vị trong tổng thể các ngành công nghiệp văn hóa, đóng vai trò trung tâm của nội dung số. Ngành cần được sắp xếp theo hướng tinh gọn, đồng thời, phát triển các đơn vị quy mô lớn, đủ sức trở thành “quả đấm thép”, nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo vệ chủ quyền văn hóa và từng bước đưa văn hóa Việt Nam vươn ra thế giới.
Cơ hội ngàn vàng cho ngành xuất bản Việt Nam
Liên quan đến vai trò của xuất bản trong việc bồi đắp tri thức và định hướng thẩm mỹ xã hội, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng – Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Sách Thái Hà cho rằng, xuất bản chính là một dạng “hạ tầng mềm” của xã hội với những chức năng cốt lõi.
Trước hết, xuất bản giữ vai trò nền tảng trong việc cung cấp và chuẩn hóa thông tin, giúp bạn đọc tiếp cận tri thức một cách hệ thống, từ đó bồi đắp nền tảng hiểu biết vững chắc. Bên cạnh đó, xuất bản còn góp phần định hướng thẩm mỹ xã hội, hướng tới những giá trị tích cực, nhân văn. Quan trọng hơn, ngành xuất bản đóng vai trò trong việc hình thành con người của thời đại tri thức – những cá nhân có tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng tiếp nhận, chọn lọc thông tin. Do vậy, dù được xem là “công cụ mềm”, xuất bản lại tạo nên sức mạnh cứng, có ý nghĩa nền tảng đối với sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới được xem là một dấu mốc quan trọng, là bước ngoặt, cơ hội ngàn vàng cho ngành xuất bản Việt Nam.
Nhìn nhận từ góc độ thực tiễn về vai trò của xuất bản trong việc bồi đắp tri thức và định hướng thẩm mỹ xã hội hiện nay, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng cho biết: “Ngành xuất bản là hạ tầng về tri thức cho cả xã hội. Hiện nay, đất nước cũng như Hà Nội đang đầu tư rất nhiều cho hạ tầng như làm đường, làm cầu. Tuy nhiên, hạ tầng quan trọng nữa chính là hạ tầng tri thức, với ba nhiệm vụ chính, cốt lõi mà chúng tôi đang nắm bắt.
Thứ nhất, đó là bồi đắp tri thức. Giữa một biển thông tin, trong đó có nhiều thông tin nhiễu, loạn thì phải có một nền tảng tri thức vững chắc để giúp bạn đọc chọn lọc thông tin đúng.
Thứ hai, phải có định hướng về thẩm mỹ, bởi yếu tố này sẽ giúp chúng ta định hướng một cách rõ ràng, chuẩn xác và nâng “gu” của người đọc, “gu” suy nghĩ, “gu “sống”. Những điều này rất quan trọng.
Thứ ba, phải xây dựng hình mẫu con người mới, con người của thời đại công nghệ, của tri thức, với tư duy độc lập, tư duy sáng tạo, tinh thần học tập suốt đời".
Cũng theo Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, ngành xuất bản chính là công cụ mềm, nhưng mang sức mạnh cứng cho sự phát triển của một quốc gia nói chung và con người nói riêng.
Đổi mới tư duy để nắm bắt cơ hội
Về vai trò dẫn dắt của sách trong đời sống, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho biết, một trong những "trục" xuyên suốt hiện nay là việc xây dựng ngành sách như một hệ sinh thái công nghệ, trong đó, sách giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo giá trị.
Để ngành sách thực hiện được sứ mệnh này, cần triển khai đồng bộ nhiều nhiệm vụ, đặc biệt là đổi mới tư duy từ quản lý sang quản trị. Theo đó, tư duy quản lý không còn dừng ở việc “làm cho chặt”, mà phải chuyển sang tạo lập môi trường thuận lợi, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy động lực phát triển.
Ở chiều ngược lại, ngành xuất bản cũng cần nhận thức rõ đây là thời cơ lớn để bứt phá. Trong bối cảnh biên giới giữa các lĩnh vực và thị trường ngày càng mờ đi, nếu không kịp thời đổi mới và phát triển, ngành xuất bản có thể đánh mất lợi thế ngay trên sân nhà. Vì vậy, toàn ngành cần coi đây là động lực quan trọng để đồng lòng triển khai các nhiệm vụ, tận dụng cơ hội và khẳng định vị thế trong giai đoạn mới.
Bổ sung về cơ hội của ngành xuất bản trong bối cảnh mới, ông Nguyễn Nguyên cho rằng, những thay đổi trong xu hướng tiếp nhận của bạn đọc vừa là thách thức, vừa là động lực để ngành xuất bản thích ứng và đổi mới. Bởi lẽ, trong mọi thách thức luôn hàm chứa những cơ hội phát triển mới.
Đơn cử, trước xu hướng ưa chuộng các nội dung ngắn, nhanh - thường được ví như “mì ăn liền”, ngành xuất bản hoàn toàn có thể phát triển mạnh mẽ các sản phẩm sách số, phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của độc giả hiện đại. Đồng thời, xuất bản cũng có thể mở rộng vai trò như một nền tảng kết nối với cộng đồng sáng tạo, thậm chí hình thành những tác phẩm được phát triển dựa trên nhu cầu và sự tương tác trực tiếp của bạn đọc.
Trong bối cảnh xã hội xuất hiện tình trạng “nhiễu loạn” thông tin, ngành xuất bản càng cần đổi mới tư duy để khẳng định vị thế, trở thành nơi chắt lọc, lưu giữ và lan tỏa những giá trị cốt lõi, sâu sắc nhất. Chính trong những biến động đó, vai trò và sự hiện diện của xuất bản đang ngày càng trở nên rõ nét và có ý nghĩa hơn trong đời sống xã hội.
Phải giữ được vai trò dẫn dắt trong dòng chảy tri thức
Theo Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, trước sự cạnh tranh mạnh mẽ của mạng xã hội và các nền tảng nội dung nhanh, xuất bản đang phải đối mặt với nhiều thách thức, trong đó thách thức lớn nhất chính là mất đi quyền dẫn dắt và rơi vào thế bị động trong "dòng chảy" tri thức.
Phân tích về những cạnh tranh của mạng xã hội, các nền tảng nội dung nhanh, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng cho biết cạnh tranh đầu tiên là về thời gian. Trong kỷ nguyên số, sự chú ý của xã hội thay đổi liên tục. Ngay cả truyền hình cũng phải chuyển sang phát sóng thời gian thực để không bị bỏ lại phía sau.
Tiếp theo là xu hướng "đọc ngắn" lấn lướt "đọc sâu". Giới trẻ hiện nay có thói quen đọc nhanh, đọc lướt trên mạng xã hội. Ngành xuất bản cần thay đổi để thích nghi với thói quen này nếu không muốn "chết ngay trên sân nhà".
Thứ ba là nhiễu loạn thông tin. Trên mạng xã hội, thông tin thường thiếu kiểm chứng, dễ gây nhầm lẫn và mất định hướng cho độc giả. Đây là lúc ngành xuất bản cần khẳng định vai trò là điểm tựa cho những giá trị tri thức chuẩn mực.
Tốc độ và chất lượng cũng là một thách thức đặt ra. Quy trình làm ra một cuốn sách thường mất nhiều tháng, thậm chí cả năm, chậm hơn rất nhiều so với tốc độ lan truyền của Facebook hay các nền tảng số. Vì vậy, sách phải lấy chất lượng và sự chuẩn mực làm lợi thế cạnh tranh.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, để giữ được vai trò dẫn dắt trong dòng chảy tri thức thì phải thay đổi hành vi người đọc. Độc giả hiện nay cần những trải nghiệm mới mẻ trên nhiều nền tảng như sách điện tử, sách nói (audiobook). Ví dụ, bộ sách "bỏ túi" dành cho những người bận rộn, hay "người lười đọc" là một cách để chúng ta chủ động dẫn dắt trò chơi thay vì bị cuốn theo nó.
“Xuất bản không chỉ cạnh tranh về nội dung, mà phải cạnh tranh cả tốc độ, niềm tin và sự chú ý. Theo đó, chúng tôi đã nhanh chóng đưa ra 10 đầu sách “bỏ túi”, đánh ngay vào những chủ đề đang hot để đáp ứng nhu cầu của độc giả như: "Tuần làm việc 4 giờ" hay "Quẳng gánh lo đi mà vui sống"... Khi đã nghiên cứu kỹ và đưa ra giải pháp hợp lý, chúng ta sẽ không bị dẫn dắt, mà ngược lại, chúng ta sẽ là người dẫn dắt trò chơi và bạn đọc sẽ tìm đến chúng ta”, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.
Chuyển đổi số xuất bản phát triển theo chiều sâu, mở rộng thị trường điện tử
Ông Nguyễn Nguyên cho rằng chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản hiện nay đang bước vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu, thay vì chỉ mở rộng về quy mô như trước đây. Trước đó, chúng ta có giai đoạn phát triển theo chiều rộng, nhưng chưa tạo ra được những thay đổi mang tính đột phá cho ngành. Với Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17-3-2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, ngành xuất bản cần tập trung mạnh hơn vào phát triển theo chiều sâu.
Theo ông Nguyễn Nguyên, chiều sâu ở đây, quan trọng nhất là phải tạo ra một thị trường mới cho xuất bản điện tử. Hiện nay, thị trường sách truyền thống vẫn chiếm vai trò chủ đạo, trong khi xuất bản điện tử mới chỉ chiếm khoảng 5-10% số lượng đầu sách và dưới 1% doanh thu. Nếu thị trường này phát triển, chúng ta sẽ có thêm một lượng độc giả mới, mở ra một thị trường mới, và đây sẽ là động lực chính cho sự phát triển của ngành.
Tuy nhiên, để phát triển thị trường này, cần giải quyết các vấn đề mang tính quy luật. Trước hết là bảo vệ bản quyền trong môi trường số. Tiếp đến là hoàn thiện thể chế để thu hút sáng tạo nội dung số. Đồng thời, cần tăng cường sự gắn kết giữa hệ thống xuất bản với hệ thống thư viện, cũng như kết nối thị trường trong nước với thị trường quốc tế. Đây là những nội dung quan trọng mà Luật Xuất bản cùng nhiều văn bản pháp lý khác đang được triển khai.
Ngoài ra, một yếu tố quan trọng khác là vai trò tổ chức của Nhà nước. Trong bối cảnh hiện nay, cần thúc đẩy hợp tác công tư. Có những lĩnh vực, Nhà nước đầu tư nhưng tư nhân tham gia quản lý; ngược lại, có lĩnh vực tư nhân quản lý nhưng được sử dụng, ứng dụng chung. Hợp tác công - tư chính là điều kiện tiên quyết để phát triển các mô hình mới trong ngành xuất bản thời gian tới, kể cả mô hình tập đoàn.
Ba “điểm nghẽn” trong hiện đại hóa ngành xuất bản
Theo ông Nguyễn Nguyên, quá trình hiện đại hóa ngành xuất bản hiện nay đang vướng một số “điểm nghẽn” mang tính căn bản, trong đó nổi lên ba vấn đề chính là nhận thức, thể chế và khâu chỉ đạo, tổ chức thực hiện.
Cho rằng điểm nghẽn lớn nhất là sự thống nhất về mặt nhận thức, ông Nguyên phân tích, dù ngành xuất bản đã có nhiều nỗ lực, nhưng nhận thức về vị trí, vai trò và tầm quan trọng của xuất bản trong tổng thể phát triển, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, ở nhiều nơi vẫn chưa đầy đủ, chưa đồng đều. Điều này khiến việc triển khai các chủ trương, chính sách chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. Vì vậy, câu chuyện đầu tiên cần giải quyết chính là nâng cao và thống nhất nhận thức.
Bên cạnh đó, thể chế vẫn là một điểm nghẽn lớn. Tuy nhiên, thể chế trong lĩnh vực này không chỉ dừng ở Luật Xuất bản hoặc các quy định trực tiếp liên quan đến nội dung luật, mà rộng hơn là toàn bộ hệ thống cơ chế, chính sách đồng hành nhằm khẳng định vị thế của ngành xuất bản. Trong đó, đặc biệt cần hoàn thiện các cơ chế tài chính, chính sách thuế cũng như các định mức liên quan đến công nghệ để tạo điều kiện cho ngành phát triển.
Một vấn đề quan trọng khác được ông Nguyễn Nguyên đề cập là khâu tổ chức thực hiện - đây vẫn là điểm yếu đã được nhắc đến nhiều năm qua. Sự thiếu quyết liệt, thiếu đồng bộ trong chỉ đạo đã ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai.
Ông Nguyễn Nguyên khẳng định, nếu giải quyết được ba điểm nghẽn nêu trên, quá trình hiện đại hóa ngành xuất bản sẽ được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. Khi đó, các đơn vị trong ngành sẽ có điều kiện phát triển nhanh, năng động và sáng tạo hơn, đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới.
Muốn giữ chân người trẻ, sách phải “ngắn, gọn và tương tác”
Một thực tế là không ít người trẻ đang xa dần việc đọc sách. Làm thế nào để sách trở nên hấp dẫn hơn với thế hệ này? Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng: Sách cần mang đến những nội dung phù hợp và thú vị hơn với người trẻ, dựa trên nhu cầu và thị hiếu đọc của họ.
Theo ông, nếu độc giả có trình độ cao thường có xu hướng đọc sâu, ưa chuộng các tác phẩm dày, thì phần lớn người trẻ lại thích nội dung ngắn gọn, thực tế. Vì vậy, định dạng sách cần thay đổi theo hướng nhỏ gọn, tiện lợi, dễ mang theo.
Trong bối cảnh hiện nay, khi cả người lớn cũng dành nhiều thời gian cho điện thoại thông minh, sách càng cần được thiết kế phù hợp để thu hút độc giả. Đặc biệt, sách không chỉ dừng lại ở việc truyền tải nội dung, mà cần tạo ra sự tương tác giữa độc giả với tác giả, dịch giả và những người làm xuất bản - cùng tham gia vào một “sân chơi” chung.
Khi công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, ngành xuất bản buộc phải thích ứng, đưa sách đến với bạn đọc một cách hiệu quả và hợp lý hơn.
Bảo vệ bản quyền trên môi trường số là yêu cầu cấp thiết
Đề cập đến những giải pháp nhằm xử lý tận gốc tình trạng vi phạm bản quyền, ông Nguyễn Nguyên cho rằng đây là vấn đề lớn, phức tạp và ngày càng trở nên thách thức hơn trong bối cảnh công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang được ứng dụng mạnh mẽ trong lĩnh vực xuất bản.
Theo ông, vi phạm bản quyền luôn là bài toán “đau đầu” của ngành. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, tình trạng này đang có những biến tướng mới, chuyển dịch mạnh lên không gian mạng và gây ra những hệ lụy nghiêm trọng hơn. Các hành vi xâm phạm bản quyền hiện nay chủ yếu diễn ra trên môi trường số, nơi các sản phẩm xuất bản, đặc biệt là những cuốn sách có giá trị, dễ dàng bị phát tán trái phép.
Ông phân tích, dù tình trạng in lậu sách truyền thống vẫn còn tồn tại, nhưng nguy cơ lớn hơn là việc các nội dung sách bị đưa lên mạng ngay từ sớm, dẫn đến việc mất dữ liệu khách hàng và làm giảm mạnh hiệu quả phát hành. Điều này khiến nhiều đầu sách dù được đầu tư bài bản cũng chỉ đạt mức phát hành vài nghìn bản, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển lâu dài của các đơn vị xuất bản.
Từ thực tế đó, ông Nguyễn Nguyên nhấn mạnh, cùng với định hướng phát triển, việc bảo vệ thành quả sáng tạo là yếu tố đặc biệt quan trọng. Việc bảo vệ bản quyền, nhất là trên môi trường mạng, đã được xác định là một nội dung trọng tâm trong Chỉ thị số 04, thể hiện quyết tâm của cơ quan quản lý trong việc xử lý vấn đề này.
Ông Nguyễn Nguyên cũng cho rằng để bảo vệ bản quyền hiệu quả, cần có sự vào cuộc đồng bộ của nhiều cơ quan, không chỉ riêng các cơ quan quản lý nhà nước; cần huy động sự tham gia của các lực lượng chức năng, đặc biệt là các cơ quan bảo vệ pháp luật. Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ông Nguyễn Nguyên cho biết, ở nhiều quốc gia, lực lượng thực thi pháp luật giữ vai trò then chốt, thậm chí có các đơn vị chuyên trách như lực lượng cảnh sát mạng hoặc các đơn vị chuyên sâu về an ninh mạng để xử lý các hành vi xâm phạm bản quyền.
Ông Nguyễn Nguyên nhấn mạnh, việc bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của tác giả, nhà xuất bản, mà còn là bảo vệ giá trị sáng tạo và duy trì động lực phát triển của toàn xã hội trong kỷ nguyên số.
Hai trụ cột để phát triển ngành xuất bản
Để đạt mục tiêu phát triển ngành xuất bản đến năm 2030, tầm nhìn 2045, ông Nguyễn Nguyên cho rằng cần xác định rõ hai nhóm chủ thể và nhiệm vụ trọng tâm, trong đó đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thể chế và chuyển đổi số.
Theo ông, trước hết, cần xác định đúng chủ thể liên quan đến việc xây dựng và hoàn thiện hành lang thể chế. Đây là nhiệm vụ rất quan trọng và cần được triển khai một cách cấp bách trong giai đoạn từ nay đến năm 2030. Đây sẽ là giai đoạn tập trung cao độ để hoàn thiện hệ thống thể chế, tạo nền tảng pháp lý cho sự phát triển của ngành. Ông cũng lưu ý rằng thể chế không thể hoàn thiện trong thời gian ngắn, nhưng cần được xây dựng đồng bộ, từng bước để hình thành hành lang vững chắc cho các đơn vị hoạt động.
Bên cạnh đó, ông Nguyễn Nguyên cho rằng cần tập trung vào các chủ thể trực tiếp triển khai chuyển đổi số trong ngành xuất bản. Các đơn vị xuất bản truyền thống đã có nền tảng sẵn có, vấn đề đặt ra là làm thế nào để chuyển đổi số thực sự thấm sâu vào hoạt động của các đơn vị này, từ đó tạo ra những giá trị mới.
Ông Nguyễn Nguyên nhấn mạnh một quan điểm mang tính căn bản: Chuyển đổi số không phải là quá trình số hóa, mà là quá trình thay đổi phương thức làm việc dựa trên các công cụ số. Vì vậy, thời gian tới, toàn ngành xuất bản cần triển khai chuyển đổi số một cách sâu rộng, thực chất, nhằm tạo ra các sản phẩm và mô hình giá trị mới.
Nếu hai nhiệm vụ nêu trên được triển khai quyết liệt, đồng bộ, đây sẽ là nền tảng để ngành xuất bản có thể tạo ra những bước phát triển mới, mang tính chất của xuất bản số trong giai đoạn tới.
Phòng đọc cộng đồng: “điểm tựa” nuôi dưỡng văn hóa đọc cơ sở
Tại điểm cầu phòng đọc cộng đồng Cụm 3, khu vực Thọ Xuân, xã Liên Minh, ông Nguyễn Hữu Minh, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết, sách và văn hóa đọc hiện nay giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy thói quen đọc sách đang có dấu hiệu giảm sút, đặc biệt ở giới trẻ, trong đó có nguyên nhân từ sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội. Vì vậy, việc khơi dậy phong trào đọc sách rất cần thiết.
Tại địa bàn xã Liên Minh, sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, chưa có thư viện trung tâm, xã đã chủ động triển khai mô hình phòng đọc cộng đồng tại các nhà văn hóa thôn, cụm dân cư. Mô hình này tạo điều kiện để người dân, đặc biệt là thanh niên, học sinh, dễ dàng tiếp cận với sách, từ đó từng bước hình thành và duy trì thói quen đọc.
Trong thời gian tới, xã sẽ tiếp tục nhân rộng mô hình phòng đọc cộng đồng tại các thôn, cụm dân cư, qua đó lan tỏa phong trào đọc sách và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần trên địa bàn.
Cũng theo ông Nguyễn Hữu Minh, người dân trên địa bàn rất quan tâm, hưởng ứng mô hình này. Đặc biệt, đội ngũ cán bộ cấp ủy, thôn, cụm dân cư đều tích cực tuyên truyền, qua đó, lan tỏa phong trào đọc sách trong các tầng lớp nhân dân.
Thực tế, tại địa bàn xã Liên Minh, cách đây khoảng 3 năm đã hình thành mô hình “Thư viện hạnh phúc" do các bạn trẻ tự xây dựng, hoạt động hoàn toàn miễn phí. Mô hình này thu hút đông đảo đoàn viên, thanh niên, học sinh và người dân đến đọc sách, tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực trong cộng đồng. Khi thấy mô hình hoạt động hiệu quả, xã đã tiếp tục triển khai xây dựng phòng đọc cộng đồng tại các khu dân cư. Quá trình triển khai nhận được sự tham gia rộng rãi của người dân. Nhiều tập thể, cá nhân đã tự nguyện mang những cuốn sách hay đến tặng cho phòng đọc, góp phần tạo nguồn sách phong phú.
“Chính sự chung tay này đã tạo sức hút, khuyến khích đoàn viên, thanh niên và người dân đến đọc sách, từng bước hình thành và phát triển phong trào tự đọc trên địa bàn ngày càng hiệu quả”, ông Nguyễn Hữu Minh nói.
Thắp lửa văn hóa đọc từ khu dân cư
Phòng đọc cộng đồng tại Nhà văn hóa cụm 3, khu vực Thọ Xuân (xã Liên Minh, Hà Nội) có 1.500 đầu sách, đa dạng, được chọn lọc kỹ lưỡng để chạm đến nhu cầu của mọi tầng lớp nhân dân, như: Sách nông nghiệp, khoa học kỹ thuật, văn hóa - lịch sử, các tác phẩm văn học nổi tiếng, sách truyện thiếu nhi…
Chia sẻ với chương trình, bà Lê Thị Huệ, Cụm trưởng Cụm dân cư số 3, khu vực Thọ Xuân, xã Liên Minh cho biết, để thu hút người dân đến với phòng đọc và lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng, Cụm dân cư số 3 đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thiết thực.
Trước hết, công tác tuyên truyền được đẩy mạnh bằng nhiều hình thức như phát trên hệ thống loa truyền thanh, lồng ghép trong các hội nghị của chi bộ, chi đoàn, phát tờ rơi… Qua đó, giúp người dân hiểu rõ lợi ích của việc đọc sách, từng bước hình thành thói quen đọc trong đời sống.
Bên cạnh đó, phòng đọc xây dựng quy chế hoạt động cụ thể, quy định giờ mở cửa linh hoạt, tạo thuận tiện để người dân dễ dàng tiếp cận. Không gian phòng đọc cũng thường xuyên được sắp xếp, bài trí sinh động, thân thiện, phù hợp với nhiều đối tượng.
Đặc biệt, Cụm dân cư số 3 chú trọng bổ sung, sưu tầm các đầu sách hay, nội dung thiết thực, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người đọc. Nhờ đó, Phòng đọc ngày càng thu hút đông đảo người dân đến tham gia, góp phần lan tỏa văn hóa đọc trong khu dân cư.
Yếu tố cốt lõi xây dựng văn hóa đọc bền vững
Từ thực tiễn triển khai mô hình “Thư viện hạnh phúc”, bà Trần Thị Ngọc Thúy cho rằng, để văn hóa đọc phát triển bền vững, điều quan trọng không phải là áp đặt, mà là nuôi dưỡng thói quen đọc một cách tự nhiên trong đời sống.
Theo bà Thúy, cần xây dựng môi trường văn hóa đọc dựa trên ba yếu tố cốt lõi: Có những người thầy yêu sách, có nhóm bạn cùng yêu đọc sách và có những tủ sách với nhiều đầu sách hay.
Trong đó, gia đình là nền tảng quan trọng nhất, nơi hình thành thói quen và nhân cách. Cha mẹ không chỉ là người định hướng, mà còn là tấm gương, là “người bạn đọc” của con. Mỗi gia đình cần xây dựng tủ sách phù hợp, bố trí ở vị trí dễ tiếp cận, đồng thời, duy trì thói quen đọc sách hằng ngày, khoảng 15-30 phút để tạo nếp sinh hoạt bền vững.
Bên cạnh gia đình, các môi trường như khu dân cư, cơ quan, trường học và doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng. Ở đó, người đứng đầu cần là người yêu sách, có tâm huyết lan tỏa văn hóa đọc; đồng thời, hình thành các nhóm bạn đọc tích cực. Việc xây dựng không gian đọc thân thiện, bổ sung các đầu sách chất lượng cũng là yếu tố then chốt để thu hút người đọc.
“Trong một môi trường hội tụ đủ các yếu tố như vậy, văn hóa đọc sẽ được nuôi dưỡng bền vững và sách sẽ trở thành người bạn đồng hành trong mỗi người”, bà Trần Thị Ngọc Thúy nhấn mạnh.
Cần những hướng đi đột phá trong hoạt động xuất bản
Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên khẳng định khâu quan trọng mang tính đột phá cần phải triển khai hiện nay chính là hoàn thiện thể chế.
Trong đó, cần có các thể chế phù hợp, đặc biệt là những cơ chế tháo gỡ các điểm khó, "điểm nghẽn" của ngành, nhất là các cơ chế liên quan đến thuế, tiền thuê nhà, thuê đất, tài chính, cũng như vấn đề bảo vệ bản quyền của các đơn vị.
Yếu tố thứ hai là chuyển đổi số. Hiện nay, chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để mỗi đơn vị phát triển. Vì vậy, cần có sự kết nối chặt chẽ giữa các đơn vị xuất bản truyền thống với khối các đơn vị công nghệ. Để làm được điều này, ông Nguyễn Nguyên kỳ vọng trong thời gian tới, Hà Nội sẽ có đủ điều kiện để phát triển các mô hình quy mô lớn hơn, như tổ hợp hoặc mô hình tập đoàn - những đơn vị đủ tầm vóc.
Yếu tố thứ 3 là cần tạo ra những động lực mới cho phát triển và hạ tầng. Ông Nguyễn Nguyên viện dẫn, Hà Nội đã bàn nhiều về văn hóa đọc, nhưng có một vấn đề "căn cốt" là làm thế nào để trẻ em, cũng như người lớn, cảm thấy có nhu cầu đọc sách. Theo ông, văn hóa đọc là sự tích hợp của ba yếu tố, gồm: Xác lập nhu cầu đọc; hình thành thói quen đọc và xây dựng sở thích đọc tích cực. Khi hội đủ ba yếu tố này mới hình thành văn hóa đọc.
Vì vậy, Hà Nội cần tiếp tục tạo điều kiện ban đầu để các bạn trẻ thực sự có nhu cầu đọc, đồng thời, để người lớn nhận thức rằng đọc sách là nhu cầu thiết yếu cho quá trình học tập và đào tạo.
Bên cạnh đó, cần hình thành thói quen đọc từ sớm. Hiện nay, trẻ em có ít thời gian đọc sách do khối lượng học tập lớn. Đây không chỉ là vấn đề của ngành văn hóa, thông tin, mà còn liên quan chặt chẽ đến ngành giáo dục.
“Việc Chỉ thị 04 lần này xác định rõ trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan liên quan trong việc xây dựng văn hóa đọc trong nhà trường là một điểm rất đột phá và quan trọng”, ông Nguyễn Nguyên chia sẻ.
Cuối cùng, theo ông Nguyên, cần tạo lập sở thích đọc, mà cốt lõi là từ chính những người sáng tạo và các đơn vị làm sách trong việc xây dựng các giá trị chuẩn mực. Việc tổ chức các giải thưởng sách hằng năm không chỉ nhằm tôn vinh người sáng tạo, người làm sách, hay bạn đọc, mà quan trọng hơn là xác lập các tiêu chuẩn, chuẩn mực cho hoạt động làm sách. Một cuốn sách đạt giải thưởng chính là một chuẩn mực, tạo ra giá trị giáo dục và thẩm mỹ để độc giả tiếp nhận, từ đó nhận diện được những cuốn sách có giá trị trong bối cảnh thông tin đang nhiễu loạn hiện nay.
“Còn rất nhiều việc phải làm, nhưng cũng là những hướng đi mang tính đột phá. Trong thời gian tới, ngành xuất bản cùng các bộ, ngành, cơ quan cần tập trung triển khai và thực hiện”, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên nhấn mạnh.
Ngành xuất bản xứng đáng được hưởng những cơ chế đặc thù
Ông Nguyễn Nguyên cho rằng, ngoài việc giải quyết bài toán xuất bản gắn với yêu cầu chuyển đổi số, thì vấn đề cốt lõi vẫn là tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế thông qua những cơ chế phù hợp với tính chất đặc thù của ngành xuất bản.
“Nhìn ra quốc tế, có thể thấy nhiều quốc gia đã có những chính sách rất rõ ràng. Chẳng hạn, Hàn Quốc có hẳn cơ quan xúc tiến xuất bản, thực hiện nhiệm vụ đưa xuất bản phẩm ra nước ngoài nhằm phát huy sức mạnh mềm. Trung Quốc cũng triển khai nhiều chương trình tương tự. Ở Đức, hay Thái Lan đều có những hỗ trợ nhất định, từ việc hướng tới danh hiệu “Thủ đô sách thế giới” đến vai trò khách mời danh dự tại các hội chợ sách quốc tế... Những hoạt động đó đều có sự đồng hành của nhà nước, chứ không chỉ dựa vào các tổ chức hội hay cá nhân. Như vậy, khi Đảng và Nhà nước đã xác định rõ vai trò trong việc tạo động lực phát triển, thì việc xây dựng các thiết chế, thể chế tương ứng để hiện thực hóa các động lực đó là hết sức cần thiết”, ông Nguyễn Nguyên nêu quan điểm.
Theo ông Nguyên, một số đề án mà Nhà nước đang đặt ra, bao gồm: Đề án hỗ trợ xuất bản; Đề án hỗ trợ dịch thuật; Đề án đưa sách Việt Nam ra thế giới; Đề án tiếp thu tinh hoa tri thức của thế giới vào Việt Nam; cùng với các đề án liên quan đến chính sách thuế và các chính sách hỗ trợ khác nhằm thúc đẩy ngành xuất bản, nếu được triển khai đồng bộ và hiệu quả, sẽ trở thành những động lực rất quan trọng.
Những động lực này sẽ tạo ra sức bật mới, giúp các đơn vị xuất bản - vốn đã rất năng động, sẽ có thêm điều kiện để phát triển nhanh và bền vững trong thời gian tới.
Xây dựng văn hóa đọc bền vững: Cần “bắt tay” đồng bộ từ Nhà nước đến gia đình
Theo Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, để xây dựng văn hóa đọc bền vững, trước hết, cần có cơ chế, chính sách do Nhà nước dẫn dắt, tạo điều kiện để các đơn vị xuất bản, tác giả và bạn đọc cùng phát triển theo một định hướng chung.
Về phía các nhà xuất bản, doanh nghiệp, cần chú trọng cả nội dung, công nghệ và thị trường. Trường học và gia đình phải chung tay hình thành thói quen đọc sách cho trẻ từ sớm, từ lớp 1, thậm chí từ bậc mầm non, nếu đến đại học mới bắt đầu xây dựng thói quen đọc sách thì đã quá muộn.
Ở một số nước châu Á, có một số mô hình mà Việt Nam có thể tham khảo, như chương trình “15 phút đọc sách” trước giờ học ở Malaysia, hay quy định tại Hàn Quốc khuyến khích cha mẹ dành thời gian đọc sách cùng con.
Việc lan tỏa niềm vui đọc sách trong cộng đồng là rất quan trọng. Thực tế, đã có những địa phương ở Hà Nội hình thành thói quen đến nhà văn hóa để đọc sách. Mục tiêu lâu dài là mỗi phường, xã đều có thư viện.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp xuất bản cũng cần tích cực đóng góp, như việc tặng sách cho thư viện trường học, bệnh viện…, hướng tới xây dựng một xã hội học tập, nơi mọi người đều đọc sách.
Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, Việt Nam đã có nhiều hoạt động ý nghĩa như “Ngày Sách và Văn hóa đọc” hay “Giải thưởng Sách quốc gia”, tạo nền tảng thuận lợi để phát triển văn hóa đọc. Hà Nội - “Thành phố vì hòa bình”, với truyền thống nghìn năm văn hiến, cần đóng vai trò tiên phong, làm gương và thiết lập chuẩn mực cho cả nước trong phát triển văn hóa đọc.
Hà Nội cần hướng tới mục tiêu trở thành “Thủ đô sách của thế giới”, khi trong khu vực Đông Nam Á đã có Bangkok (Thái Lan) và Kuala Lumpur (Malaysia) được vinh danh; cần bảo đảm mỗi trường học đều có phòng đọc sách, khuyến khích học sinh đọc vì tri thức, thay vì chỉ phục vụ thi cử. Đồng thời, cần xây dựng hệ sinh thái văn hóa đọc với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, nhà trường và cộng đồng, tạo động lực phát triển bền vững.
Hà Nội phấn đấu trở thành “Thủ đô sách thế giới”
Chia sẻ góc nhìn với Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho rằng, Hà Nội có nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai thực hiện Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản.
Trước hết, đây là môi trường có hàm lượng tri thức cao, là trung tâm văn hóa lớn. Vì vậy, Hà Nội cần sớm tạo dựng thêm các không gian đọc sách. Hiện nay, chúng ta đã có một số không gian như khu vực phố sách, nhưng vẫn chưa đủ. Hà Nội cần phát triển hàng trăm, thậm chí hàng nghìn địa điểm đọc với môi trường tốt, thân thiện, lan tỏa rộng khắp.
Tiếp đó, Hà Nội cần hướng tới việc xây dựng các cơ chế đặc thù phù hợp với các đơn vị xuất bản trên địa bàn; đặc biệt là các chính sách liên quan đến tiền thuê nhà, thuê đất... Những cơ chế này cần tạo động lực cho các thiết chế văn hóa đọc, bao gồm xuất bản, in ấn, phát hành, thư viện và các không gian đọc cộng đồng, từ đó lan tỏa giá trị của sách và văn hóa đọc trong xã hội.
Cuối cùng, theo ông Nguyễn Nguyên, Hà Nội cần đặt ra những mục tiêu lớn hơn, không chỉ dừng ở việc tham gia các hoạt động quốc tế như khách mời danh dự tại hội chợ sách, mà còn phải phấn đấu trở thành “Thủ đô sách thế giới”.
“Tôi kỳ vọng và tin tưởng rằng, Hà Nội hoàn toàn có thể đảm đương và thực hiện tốt mục tiêu quan trọng đó”, ông Nguyễn Nguyên bày tỏ.
Nguồn: https://hanoimoi.vn/xuat-ban-dong-luc-phat-trien-tri-thuc-va-van-hoa-doc-746039.html
![[Ảnh] Quốc hội thảo luận về tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội](https://vphoto.vietnam.vn/thumb/1200x675/vietnam/resource/IMAGE/2026/04/20/1776696707422_ndo_br_img-20260420-185419-jpg.webp)
![[Ảnh] Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp mặt đại biểu Quốc hội là người dân tộc thiểu số](https://vphoto.vietnam.vn/thumb/1200x675/vietnam/resource/IMAGE/2026/04/20/1776696701056_a1-bnd-8331-3342-jpg.webp)
Bình luận (0)