Ma nhai Ngũ Hành Sơn là một hệ thống gồm 78 văn bản bằng chữ Hán và chữ Nôm được khắc trên vách đá và hang động của danh thắng Ngũ Hành Sơn, với nội dung đa dạng, hình thức độc đáo, cùng nhiều thể loại văn học của các vị vua, quan triều Nguyễn, cao tăng, trí thức, có niên đại trải dài từ nửa đầu thế kỷ 17 đến thế kỷ 20.
UNESCO đã công nhận ma nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn là di sản tư liệu thuộc Chương trình ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Chữ trên đá
“Ma nhai” (摩 厓) là “văn tự khắc trên vách đá tự nhiên ở sườn núi hoặc hang động”.
Ma nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, gồm 78 văn khắc bằng chữ Hán và chữ Nôm với nhiều nội dung, thể loại văn học của các vị vua, quan triều Nguyễn, cao tăng, trí thức, có niên đại trải dài từ nửa đầu thế kỷ 17 đến thế kỷ 20.
Các di sản đặc biệt này phân bố ngay các hang động và sườn núi, như động Hoa Nghiêm có 20 ma nhai; động Huyền Không lưu giữ 30 ma nhai, trong đó có ngự bút của vua Minh Mạng; động Tàng Chơn có 20 ma nhai…
Theo Bảo tàng Đà Nẵng, trong số các ma nhai xác định được niên đại thì sớm nhất là ma nhai Ngũ uẩn sơn cổ tích Phật tịch diệt lạc (伍緼山古 跡佛寂滅樂) của thiền sư Huệ Đạo Minh được khắc bản năm Tân Mùi (1631), muộn nhất là bia ma nhai Phụng Tạo Quán Thế Âm Bồ Tát Tôn Tượng (Phật lịch 2518 – Ất Mùi 1955).
Đây là nguồn tư liệu độc đáo, quý hiếm, không thể thay thế, được giới nghiên cứu Việt Nam và nước ngoài rất quan tâm bởi nó mang hệ giá trị trên nhiều mặt: lịch sử, địa lý, văn học, nghệ thuật, tôn giáo, ngôn ngữ, văn hóa - giáo dục.
Câu chuyện bảo tồn ma nhai Ngũ Hành Sơn chính là giữ một phần ký ức tư liệu của vùng đất cửa biển miền Trung.
Tuy nhiên, di sản vừa lộ thiên, vừa nằm trong môi trường ẩm ướt nên gặp khá nhiều thách thức trong công tác bảo tồn.
Từ việc phong hóa tự nhiên làm chữ mờ dần; độ ẩm làm rêu mốc bám; dòng khách khiến khu vực nhạy cảm chịu thêm hơi thở, mồ hôi, va chạm.
Bảo vệ di sản
Ngày 11/7/2023, Thủ tướng ban hành Quyết định 822/QĐ-TTg phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Ngũ Hành Sơn chính là cơ sở để địa phương triển khai các bước cụ thể.
Phạm vi lập quy hoạch có diện tích 1.049.701m2, được xác định theo bản đồ khoanh vùng khu vực bảo vệ 1 và 2.
Mới đây nhất, tháng 11/2025, Đà Nẵng phê duyệt đề án quảng bá và phát huy giá trị di sản tư liệu ma nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn, chia làm hai giai đoạn.
UBND thành phố giao phường Ngũ Hành Sơn chủ trì, phối hợp đơn vị liên quan tổ chức triển khai các nhiệm vụ, giải pháp của đề án theo 2 giai đoạn từ nay đến năm 2030 và định hướng đến năm 2045.
Theo đó, giai đoạn đầu đặt trọng tâm “bảo tồn nguyên vẹn và phục chế tư liệu” như một nhiệm vụ cấp bách và lâu dài, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu, giải nghĩa nội dung, ứng dụng công nghệ bảo quản hiện đại để kéo dài tuổi thọ di sản.
Các hoạt động tập trung xây dựng sản phẩm quảng bá và phát huy giá trị di sản ma nhai; phục chế và hạn chế xâm hại của tự nhiên và con người để kéo dài tuổi thọ tư liệu.
Đặc biệt, nội dung, kiến thức về ma nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn sẽ được đưa vào môn học giáo dục địa phương - môn học bắt buộc (35 tiết/lớp/năm học, cấp THCS và THPT).
Ưu tiên cho học sinh tham quan thực tế và trải nghiệm các sản phẩm công nghệ như VR360, bảo tàng ảo.
Các nhà nghiên cứu nhận định, nếu làm tốt, đây là “hàng rào mềm” quan trọng, bởi khi thế hệ trẻ hiểu di sản sẽ biết giữ gìn di sản. Trong tương lai, khi khách du lịch được dẫn dắt bởi một cộng đồng hiểu biết, hành vi xâm hại sẽ giảm.
Điểm đáng chú ý của đề án là cách tiếp cận công nghệ theo hướng bảo vệ nguyên bản di sản.
Cụ thể, địa phương xây dựng hệ thống thuyết minh thông minh; dùng bảng mi ca mờ in hình ma nhai kèm mã QR để khách quét và đọc thông tin, xem hình ảnh, phim tư liệu thay vì chạm tay vào đá.
Đây là một chi tiết nhỏ nhưng có thể tạo khác biệt lớn khi giảm hành vi tiếp xúc trực tiếp, tránh gây hư hại cho di sản ma nhai.
Ở giai đoạn 2 định hướng đến 2045, thành phố dự kiến đầu tư chiếu sáng mỹ thuật tôn vinh giá trị ma nhai; xây dựng bảo tàng ảo đa ngôn ngữ tích hợp dữ liệu lớn; tiếp tục kiểm kê, đánh số, sưu tầm, số hóa, phục chế thường xuyên.
Tại tọa đàm khoa học về ảnh hưởng của Phật giáo trong văn bia ma nhai hồi tháng 3/2025, các nhà nghiên cứu đã nhìn di sản này như một hệ thống đa giá trị, và từ đó gợi mở tham vọng hướng tới một quần thể danh thắng mang tầm di sản thế giới.
Trong các tham luận, nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng và nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh (Hội Khoa học Lịch sử thành phố) nhấn mạnh yêu cầu nhìn Ngũ Hành Sơn như một di sản vừa có chiều sâu lịch sử - văn hóa, vừa có “sức sống văn hóa đương đại” - tức di sản phải sống trong đời sống hôm nay.
Nguồn: https://baodanang.vn/giu-di-san-cua-da-3322828.html
Bình luận (0)