Xu Man vốn quê gốc ở làng Đê Krơn, xã Yang Bắc, huyện An Khê cũ (nay là xã Đắk Pơ, Gia Lai). Vì nghèo không có tiền đóng thuế thân, cha ông bị trưởng làng bắt bán cho tên huyện trưởng Mô làm đích (nô lệ) bằng giá 7 con trâu. Lúc này cậu bé Siêu Dơng - tên của Xu Man lúc nhỏ, mới khoảng 10 tuổi. Một thời gian sau nhớ cha, Dơng đòi mẹ dẫn lên thăm cha ở Plei Bông, chẳng ngờ cũng bị bắt làm nô lệ. Mẹ Dơng không biết rằng trước đó viên trưởng làng đã thỏa thuận bán hai mẹ con cho huyện trưởng Mô với giá 3 con trâu, chỉ chờ cậu bé cứng cáp, biết làm việc là bắt đi…
Cũng như người Kinh, đồng bào dân tộc thiểu số bấy giờ cũng phải chịu thứ thuế vô nhân đạo là thuế đinh hay còn gọi là thuế thân. Thứ thuế này đánh vào đối tượng là đàn ông từ 18 tuổi trở đi. Thoạt đầu mỗi suất đinh phải đóng 1 hào nhưng rồi chúng cứ tăng dần theo thời gian. Lúc cha Xu Man bị bắt làm đích, thuế thân đã tăng lên 3,2 đồng, tương đương giá 1 tạ gạo. Lúc đầu thực dân Pháp còn cho nộp thuế bằng hiện vật, sau chúng bắt nộp bằng tiền. Đó là một thủ đoạn thâm độc bởi đối với đồng bào dân tộc thiểu số, sản phẩm nông nghiệp của họ có giá trị thấp, khó tiêu thụ trong khi chưa quen với việc trao đổi thương mại nên tiền mặt rất hiếm.
 |
| Tranh "Bác Hồ với các dân tộc Tây Nguyên" của họa sĩ Xu Man. |
Không có tiền để nộp, họ cũng có thể trả bằng sức lao động bằng cách làm “xâu” cho “Nhà nước”. Tuy nhiên với hình thức này, họ lại càng bị bóc lột nặng nề hơn. Bởi đối tượng nộp thuế thì đông trong lúc việc “Nhà nước” thì ít, thực dân Pháp bèn nghĩ ra cách bán “xâu” cho các chủ đồn điền để lấy tiền. Nắm cơ hội, các chủ đồn điền định giá ngày công thật rẻ mạt để kéo dài ngày “xâu”. Thế nên, lẽ ra số tiền họ phải nộp thuế chỉ bằng khoảng 30 ngày làm xâu thì bị bọn chủ đồn điền kéo ra tới 50 ngày - thậm chí có khi tới 70 - 80 ngày. Không chỉ bị bóc lột sức lực, họ còn bị các chủ đồn điền đánh đập, cúp phạt, làm cớ kéo dài ngày công…
Không chỉ đóng thuế thân, ai làm gì thì còn phải đóng thuế thứ đó. Làm rẫy đóng lúa, chăn nuôi trâu bò đóng thuế trâu bò... Nhưng phi lý nhất, theo lời họa sĩ Xu Man kể lại là voi cũng phải chịu thuế bằng giá 20 ngày đi làm xâu như người, nếu làm chưa hết thì cũng bị “Nhà nước” bán lại cho các chủ đồn điền. Vậy là hằng năm, cả chủ và voi lại phải dong nhau đi làm xâu…
Sống trong chế độ áp bức, bóc lột không lối thoát như vậy, người nghèo như cha mẹ Xu Man chỉ còn sự lựa chọn là bán mình cho các chủ làng để rồi trở thành một thứ hàng hóa trong tay nhà giàu hay bọn cai trị có thế lực. Và cũng như giới địa chủ, quan lại ở đồng bằng, trong số này không thiếu những kẻ tàn ác. Huyện trưởng Mô cũng là kẻ trong số ấy… Trở thành nô lệ, cậu bé Dơng được giao việc chăn bò. Sáng sớm, Dơng lẫn vào đàn bò đông cả trăm con như một hình hài được nặn bằng đất, cho đến tối mịt mới lùa về. Thế mà nhiều hôm Dơng còn bị chủ viện cớ chăn bò chưa no, phạt không cho ăn cơm. Co ro trong tấm dồ mỏng dính để níu chút hơi ấm dưới gầm nhà chủ, bốn bên gió lùa hun hút, bụng đói cồn cào, nhiều lần không nén nổi Dơng khóc nấc lên. Nhớ có lần đói quá, cậu phải giành xương cả với lũ chó nhà chủ… Cùng cảnh ngộ như con, cha Dơng cũng thường xuyên bị chủ đánh đập, cúp phạt. Phải làm việc quá mức, ông kiệt sức rồi lâm bệnh. Thấy ông trở nên vô dụng, Mô đuổi ra khỏi nhà. Vật vờ với bệnh tật được một thời gian ngắn thì ông chết. Cũng như cha, mẹ Dơng cạn dần sức lực rồi 3 năm sau cái chết của chồng, bà cũng ra đi để lại mình Dơng trơ trọi trên đời. Chủ Mô tuyên bố: Cha mẹ mày chết chưa trả hết nợ thì mày phải ở bù. Giá 10 con trâu, tính ra mày phải ở làm nô lệ thêm 25 năm!
Chẳng biết Dơng có sống được bằng ấy năm nếu không có bộ đội đến đánh đồn, bắt huyện trưởng Mô, giải phóng cho ông. Cách mạng đến, cũng như bao người dân Tây Nguyên bị áp bức, Xu Man đã hăng hái gia nhập đoàn quân giải phóng. Năm 1954 ông tập kết ra Bắc. Từ một thân phận nô lệ, ông được cách mạng cứu vớt rồi đào tạo thành một họa sĩ. Xu Man vẫn thường nói: Nếu cách mạng không đến thì ông vẫn chỉ mãi là thằng Dơng nô lệ. Dễ hiểu vì sao trong rất nhiều tác phẩm của Xu Man lại có hình ảnh Bác Hồ. Ông thổ lộ: Bác Hồ là nguồn cảm hứng sáng tạo lớn nhất của đời ông!
Ngọc Tấn
Nguồn: https://baodaklak.vn/van-hoa-xa-hoi/202604/hoa-si-xu-man-va-quang-doi-no-le-e092583/
Bình luận (0)