Ngành hàng hải cần cơ chế đột phá để vươn ra biển lớn

Ngành hàng hải ghi nhận tăng trưởng mạnh song để bứt phá vươn tầm, cần cơ chế đột phá để hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế biển đến năm 2030.

Sau gần một thập niên triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, thực thi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, nhiều cơ hội mới đã hình thành nhưng cũng xuất hiện không ít thách thức về xung đột không gian sử dụng biển, hạn chế trong cơ chế giao biển và yêu cầu chuyển đổi sang mô hình kinh tế biển xanh.

Loạt bài “Phát triển bền vững kinh tế biển” ghi nhận những chuyển động  tại các địa phương ven biển, góc nhìn từ chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế nhằm nhận diện cơ hội, thách thức cũng như các “điểm nghẽn” thể chế trong hành trình đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển.

Từ đầu tư cảng biển đến tư duy phát triển không gian biển

Sau hơn 7 năm triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, ngành hàng hải đang chứng kiến những chuyển biến đáng kể cả về tư duy phát triển lẫn quy mô đầu tư hạ tầng.

Nếu như trước đây, phát triển hàng hải chủ yếu được nhìn nhận theo hướng đầu tư đơn lẻ từng cảng biển, từng tuyến vận tải hoặc từng dự án logistics riêng biệt thì nay, bài toán đã được đặt trong tổng thể không gian phát triển biển quốc gia. Tư duy khai thác ngắn hạn từng bước chuyển sang tư duy tổ chức không gian biển theo hướng tích hợp, đa mục tiêu và bền vững..

Đến năm 2025, hệ thống cảng của VIMC tăng thêm khoảng 1,7 triệu TEU công suất container và khoảng 25 triệu tấn hàng rời, tiếp tục củng cố vị thế doanh nghiệp chủ lực trong lĩnh vực hàng hải. Ảnh: VIMC.

Theo Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC), thay vì đầu tư phân tán, VIMC tập trung nguồn lực vào các cụm cảng cửa ngõ quốc tế, trung tâm trung chuyển và hệ sinh thái logistics đồng bộ tại những khu vực kinh tế trọng điểm.

Nhiều dự án quy mô lớn đã được đưa vào khai thác hoặc đẩy nhanh tiến độ triển khai như Bến container số 3 và số 4 tại Cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng, Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, Cảng Liên Chiểu cùng hệ thống cảng cạn và trung tâm logistics.

Đây không chỉ là các dự án hạ tầng riêng lẻ mà được xem là những mắt xích trong chuỗi vận tải biển - logistics - công nghiệp ven biển, góp phần định hình các cực tăng trưởng kinh tế biển trong giai đoạn mới.

Các chỉ tiêu sản xuất kinh doanh của VIMC giai đoạn 2020-2025 cũng ghi nhận mức tăng trưởng tích cực. Sản lượng vận tải biển bình quân đạt hơn 21,45 triệu tấn mỗi năm; sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng đạt khoảng 130,48 triệu tấn/năm, tăng trưởng gần 8%/năm. Doanh thu hợp nhất bình quân đạt 15.749 tỷ đồng/năm, trong khi lợi nhuận trước thuế đạt hơn 2.600 tỷ đồng/năm.

Đến năm 2025, hệ thống cảng của VIMC dự kiến tăng thêm khoảng 1,7 triệu TEU công suất container và khoảng 25 triệu tấn hàng rời, tiếp tục củng cố vai trò doanh nghiệp nòng cốt trong lĩnh vực hàng hải.

Trong chiến lược phát triển mới, VIMC ưu tiên đầu tư vào các cụm cảng cửa ngõ quốc tế và trung tâm trung chuyển tại Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng nhằm khai thác hiệu quả mặt nước, vùng ven biển và hệ thống kết nối hậu phương cảng.

Không chỉ đầu tư hạ tầng, quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cũng đang được ngành hàng hải đẩy mạnh. Nhiều hệ thống quản trị khai thác hiện đại như TOS, E-port, Smartgate và nền tảng quản trị dữ liệu tập trung đã được triển khai tại các đơn vị thành viên của VIMC nhằm tối ưu hóa khai thác cảng, rút ngắn thời gian lưu bãi và nâng cao hiệu quả quản trị.

Trong lĩnh vực phát triển xanh, VIMC triển khai đề án cảng xanh trên toàn bộ hệ thống với 89 cầu cảng; đầu tư điện hóa thiết bị, ứng dụng năng lượng mặt trời và công nghệ giám sát môi trường nhằm giảm phát thải khí nhà kính theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Những chuyển động này cho thấy ngành hàng hải không còn chỉ đóng vai trò trung chuyển hàng hóa mà đang trở thành hạ tầng nền tảng cho phát triển kinh tế biển.

Điểm nghẽn về thể chế và không gian biển

Dù ghi nhận nhiều kết quả tích cực, VIMC cho rằng quá trình hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế biển vẫn đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn lớn, đặc biệt là câu chuyện thể chế, quy hoạch và kết nối hạ tầng.

Mặc dù Quy hoạch không gian biển quốc gia đã được phê duyệt nhưng việc cụ thể hóa ở nhiều địa phương còn chậm, dẫn tới chồng lấn trong phân vùng sử dụng tài nguyên biển và phát sinh xung đột trong triển khai dự án. Trong bối cảnh nhu cầu khai thác không gian biển ngày càng lớn, các xung đột giữa hàng hải, thủy sản, dầu khí, điện gió ngoài khơi, du lịch và bảo tồn sinh thái ngày càng rõ nét.

Theo VIMC, hiện vẫn thiếu các tiêu chí cụ thể để xác định thứ tự ưu tiên sử dụng không gian biển ở những khu vực chồng lấn. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình đầu tư, tiếp cận mặt nước và triển khai các dự án dài hạn.

VIMC kiến nghị cần đẩy mạnh việc lập và thực thi Quy hoạch không gian biển quốc gia, bảo đảm gắn kết chặt chẽ với quy hoạch vùng bờ và quy hoạch tỉnh, qua đó duy trì tính nhất quán trong phân vùng chức năng và ưu tiên quỹ đất, mặt nước cho các hạ tầng hàng hải chiến lược. Ảnh: VIMC.

Một khó khăn khác là quá trình xác lập quyền sử dụng khu vực biển còn kéo dài do hệ thống dữ liệu số hóa và bản đồ phân vùng chưa đồng bộ. Việc xác định ranh giới mặt nước, cấp phép và hoàn thiện thủ tục cho các dự án cảng biển, logistics vẫn mất nhiều thời gian.

Ông Nguyễn Cảnh Tĩnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị VIMC cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về kinh tế biển và quy hoạch không gian biển theo hướng thống nhất giữa Trung ương và địa phương; tháo gỡ những điểm chồng chéo giữa Luật Hàng hải, Luật Đầu tư, Luật Đất đai cùng các quy định liên quan đến tài nguyên và môi trường biển.

VIMC cũng kiến nghị xây dựng cơ chế điều phối liên ngành đủ mạnh để xử lý xung đột trong sử dụng không gian biển; ưu tiên quỹ đất và mặt nước cho các công trình hàng hải chiến lược; đẩy nhanh phát triển hạ tầng kết nối cảng biển, logistics và vận tải đa phương thức.

Song song với đó, doanh nghiệp đề xuất sớm ban hành danh mục phân loại xanh cho lĩnh vực hàng hải nhằm tạo cơ sở để doanh nghiệp tiếp cận nguồn tài chính xanh phục vụ phát triển cảng xanh, đội tàu xanh và thúc đẩy chuyển đổi số.

Kinh tế biển không thể thiếu công nghiệp đóng tàu

Theo các chuyên gia, để kinh tế biển thực sự trở thành động lực tăng trưởng chiến lược, Việt Nam không thể chỉ dựa vào hạ tầng cảng biển hay logistics mà cần hình thành hệ sinh thái công nghiệp biển hoàn chỉnh. Trong hệ sinh thái đó, công nghiệp đóng tàu được xem là mắt xích chiến lược, gắn với năng lực vận tải biển, logistics, công nghiệp phụ trợ và khả năng chủ động chuỗi cung ứng quốc gia.

Nhà máy Đóng tàu Phà Rừng thi công tàu chở hóa chất 13.000DWT cho chủ tàu Hàn Quốc. Ảnh: Tạ Hải.

Tại hội thảo “Kinh tế biển Việt Nam trong giai đoạn mới, vai trò doanh nghiệp và công nghiệp đóng tàu” do Hội Khoa học kỹ thuật tàu thủy Việt Nam tổ chức mới đây, ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy (SBIC) nhận định, nếu như trước đây ngành đóng tàu chủ yếu được nhìn nhận ở góc độ sản xuất công nghiệp chuyên ngành thì hiện nay lĩnh vực này cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia với vai trò là “xương sống công nghiệp biển”.

Theo giới chuyên gia, nếu không nhanh chóng đầu tư cho công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao, ngành đóng tàu Việt Nam sẽ khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhiều ý kiến tại hội thảo đề xuất cần xây dựng Chiến lược phát triển đội tàu quốc gia gắn với đơn hàng đóng tàu trong nước; đồng thời hình thành Chiến lược phát triển công nghiệp đóng tàu Việt Nam mang tính dài hạn. Đồng thời cần quy hoạch và phát triển các cụm công nghiệp đóng tàu - logistics - cảng biển tại những khu vực có tiềm năng nổi trội nhằm kéo giảm chi phí logistics và tạo hệ sinh thái công nghiệp biển đồng bộ.

Từ câu chuyện quy hoạch không gian biển, phát triển cảng biển, logistics đến công nghiệp đóng tàu cho thấy mục tiêu đưa kinh tế biển trở thành động lực tăng trưởng chiến lược không còn là bài toán của riêng một ngành. Điều Việt Nam cần lúc này không chỉ là thêm các dự án hạ tầng mà là một cơ chế đủ mạnh để liên kết toàn bộ chuỗi hàng hải - logistics - công nghiệp biển.

Từ ngày 4-6/6/2026 tại phường Cửa Lò (Nghệ An), Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (05/6), Ngày Đại dương thế giới (08/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.

1. Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động

- Thời gian: 8h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 942 6837 3034. Mật mã: KH0605.

2. Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”

- Thời gian: 14h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 934 2999 5099. Mật mã: HT0506.

3. Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”

- Thời gian: 20h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

4. Lễ Phát động Quốc gia hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới, Ngày Đại dương thế giới, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026; Phát động phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”

- Thời gian: 6h00 ngày 6/6/2026 

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

5. Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững

- Thời gian: Từ ngày 4-6/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/nganh-hang-hai-can-co-che-dot-pha-de-vuon-ra-bien-lon-d813040.html