Câu tục ngữ quen thuộc nhất về tục trang hoàng ngày Tết đã cho thấy sự đan quyện giữa các vật phẩm cúng lễ trong gia tiên, đồng thời mỗi vật phẩm cho ta biết một mục đích cụ thể của chúng. Các món ăn dâng cúng tổ tiên cũng là những sản vật của đời sống trồng trọt, chăn nuôi, quy tụ những thức mà người nông dân làm lụng trên đồng ruộng hay trong chuồng trại: Bánh chưng xanh mang triết lý về trời đất được đặt lên bàn thờ giữa đôi câu đối viết bằng mực tàu (đen) trên giấy phẩm điều (đỏ) tạo ra sự phối hợp màu sắc nhuần nhị.
Chính giữa bàn thờ ngày Tết là mâm ngũ quả tượng trưng cho ngũ hành với nhiều màu sắc và hương vị: màu xanh của chuối (mộc), màu vàng của bưởi hoặc phật thủ (thổ), màu đỏ của trái ớt hay đỏ pha cam của trái quýt, quất (hỏa)… hoặc các yếu tố đồng âm như ở miền Nam với mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài tượng trưng cho “cầu sung vừa đủ xài”. Trên bàn thờ luôn có bộ tam sự, ngũ sự, đèn nến… được cọ sạch, những nhà dòng dõi mở tấm nhiễu điều hay rèm che bài vị tổ tiên, bát hương có thể được “bao sái” (dùng nước thơm lau sạch xung quanh bát hương, dọn bớt chân nhang), sẵn sàng cho việc bày biện cúng tổ tiên đầu năm. Hai bên bàn thờ có khi đặt những cây mía dài tượng trưng những chiếc thang để tổ tiên xuống trần ăn Tết.
Người xưa dựng cây nêu, vẽ hình cung tên bằng vôi ở sân, bày cành đào trong nhà, hay đốt pháo đều là để trừ ma quỷ đến quấy nhiễu. Các vật dụng này đều gắn với những sự tích, như người xưa tin rằng hai vị thần chuyên diệt trừ ma quỷ và yêu quái sống dưới tán một cây đào khổng lồ trên sườn núi. Khi các vị thần lên thiên đình vào cuối năm, người dân chặt những cành đào về cắm ở bàn thờ tổ tiên, vẽ hình các vị này lên những tờ giấy đỏ treo trước cửa để ma quỷ không dám tới vào dịp Tết.
Cây nêu được dựng (hay còn gọi là trồng) ở sân nhà, là một cây tre đẵn tới gốc còn đủ ngọn lá. Trên có treo những đồ lễ, chẳng hạn như những chiếc khánh bằng đất nung, mỗi khi có gió sẽ phát ra âm thanh. Trồng cây nêu nghĩa là báo hiệu đất có chủ, ma quỷ không được dòm ngó, quấy nhiễu. Trên ngọn cây nêu còn buộc một bó lá dứa hoặc cành đa hình giống lưỡi hái để cho quỷ sợ.
Ngoài ra, người ta còn vẽ hình cung tên hướng mũi nhọn về phía đông và rắc vôi bột xuống đất trước cửa ra vào trong những ngày Tết để cấm cửa quỷ. Sự tích cây nêu phản ánh một tâm thức cạnh tranh sinh tồn giữa con người cổ sơ với các thế lực ngoại xâm hay bất trắc của tự nhiên mà họ cho rằng do ma quỷ tạo ra, nhưng được hình ảnh hóa bằng những vật phẩm bình dị của làng quê.
Tạp chí Heritage
Bình luận (0)