Bölüm 2: Mirası Devretmek

Tuyen Quang eyaletinin çeşitli etnik topluluklarının oluşturduğu zenginliğin ortasında, dağların ve ormanların ipekböcekleri gibi sessizce ipeklerini dokuyan ve tüm yaşamlarını ulusal kültürün kaynağına adayan zanaatkarlar bulunmaktadır.

 

Tuyen Quang eyaletinin çeşitli etnik topluluklarının oluşturduğu senfoninin ortasında, dağların ve ormanların ipekböcekleri gibi sessizce ipeklerini eğiren, tüm hayatlarını ulusal kültürün kaynağına adayan zanaatkarlar var. Onlar sadece kültürel anıları korumakla kalmıyor, aynı zamanda "yaşayan hazineler" olarak, meşaleyi aktarıyor ve Tuyen Quang topraklarında ulusun ruhunu bozulmadan koruyorlar.

 

 

Bay Tong Dai Hong, geleneksel halk şarkıları (Then, Tinh Tau ve Coi gibi) ile zengin kültürel geleneklere sahip bir Tay etnik köyü olan Tan My beldesinde doğdu. Doğduğu kasabadaki Tay halkı çok çalışkandır; büyükler küçük yaşlardan itibaren çocuklarına "Önce slu tha; sonra gia giuoc" (Önce okuma yazma; sonra tıp) diye öğüt verirdi. Zamanla, Tay Nôm alfabesiyle yazılmış sayfalara bilgi ve deneyim biriktirdiler. Bunlar arasında halk ilaçları, ritüeller, öğretiler ve eski hikayeler vardı... Tay halkı bunlara topluca "thong khon" yani "bilgelik torbası" adını verdi.

Halkbilimci Tong Dai Hong

 

Tay halkının bilgisinin özünü içeren "thong khon"u (bilgeliği) açığa çıkarmak için, çeşitli konularda onlarca kitabı tercüme edip yazıya döktü: ibadet ritüelleri, dualar; öğüt ve öğretiler, başkalarına nasıl davranılacağı, evlat sevgisi, evlilik sadakati ve halk ilaçları. Uzun yıllar süren araştırmanın ardından, Tay Nôm yazısını bilgisayar ortamında tasarlayıp uygulayarak, esasen Tay Nôm yazısını dijitalleştirdi. Şu anda, edebi eserler için 4.000'den fazla Tay Nôm yazı seti ile, bunun bu "bilgelik hazinesini" korumanın ve güvence altına almanın, bilgiyi topluma ve gelecek nesillere yaymanın en hızlı yolu olduğuna inanıyor.

Yerliler kadar yabancılar da Tay Nôm yazısı hakkında bilgi edinmek için folklor araştırmacısı Tong Dai Hong'u ziyaret ediyor.

"Bilgisini" açığa çıkarma yolculuğu gerçekten anlamlıydı. 15 yıllık titiz bir toplama ve araştırma sürecinin ardından, Temmuz 2025'te "Tuyen Quang Tay Nom Sözlüğü"nü (İşçi Yayınevi) yayımladı. Bu, Tay dilinin ilk sözlüğü olup, Bay Tong Dai Hong'un araştırmalarındaki büyük çabasını ve özverisini göstermektedir.

Kitap, her biri Han Nom, Tay Nom ve Vietnam alfabeleriyle yazılmış 6.300 kelime içeriyor. Vietnam Halk Sanatları Derneği Başkanı Bay Le Hong Ly, "Bu eser, Vietnam'ın etnik azınlık topluluklarının dil ve yazı sistemlerine değerli bir katkı sağlıyor" dedi.

 

 

Pho Bang beldesine bağlı Chung Pa A köyü doğumlu Bay Vang Cha Thao, Mong kültürü hakkında yaşayan bir bilgi kaynağıdır. Çocukluğundan beri Hmong flütünün sesi ve ritüelleri ruhuna işlemişti. 13 yaşında flüt ustası olan genç Thao, 18 yaşına geldiğinde geleneksel ritüellerde ustalaşmıştı. Hmong kültürüne olan derin anlayışı, onu belde Parti Komitesi Başkan Yardımcılığından Dong Van ilçesi Halk Sanatçıları Derneği Başkanlığına kadar yükseltti.

Şu anda Bay Thào, İl Kültürel Değerler Danışma ve Koleksiyon Ekibi üyesidir ve ayrıca İl Müzesi'ndeki İsim Verme Töreni, Ev Açılış Töreni ve Hmong Flütünün Kökeni üzerine üç değerli araştırma makalesinin yazarıdır.

Seçkin zanaatkar Vàng Chá Thào, Hmong flüt kültürünü korumaya her zaman tutkuyla bağlı olmuş ve bu konuda endişe duymuştur. On yıllardır düzenli olarak okulları ziyaret etmiş veya evinde ücretsiz dersler vererek genç nesle Hmong flüt dansını, geleneklerini ve inançlarını öğretmiştir.

Seçkin zanaatkar Vàng Chá Thào tarafından verilen dersler.

Her Cuma öğleden sonra, Bay Thào'nun rustik toprak evi, Hmong flütlerinin, davullarının, iki telli kemanlarının ve halk şarkılarının sesleriyle dolup taşar. Bu ücretsiz ders, 7 ila 15 yaşları arasındaki yaklaşık 30 Hmong çocuğunu kendine çekiyor. Usta Vàng Chá Thào, sadece öğretmenin ötesinde, Hmong flüt müziğini daha geniş bir alana yaymak gibi uzaklara götürme vizyonuna sahip. Öğrencilerinden oluşan ve teknikleri ustaca öğrenmiş 15 üyeyle Phố Cáo Hmong Flüt Kulübü'nü kurdu.

Dahası, prestiji ve uzmanlığıyla Bay Thào, halkın eski gelenekleri ortadan kaldırması için aktif olarak kampanya yürüttü. Bugüne kadar Phố Cáo'da 12 klandan 7'si cenaze törenlerinde tabut kullanmaya başladı, 18 köyden 16'sı cenaze sürelerini kısalttı ve çoğu düğün artık modern geleneklere göre yapılıyor.

 

 

Halk Sanatçısı Sin Van Phong, köyün "yaşayan hazinesi", "ruhu" olarak kabul ediliyor. Tan Trinh beldesine bağlı My Bac köyündeki Pa Then halkının tüm geleneksel ritüellerini eksiksiz olarak yerine getirebilen nadir kişilerden biri. Ders sabah erken saatlerde başlıyor ve evler elektrik ışıklarıyla aydınlandığında sona eriyor. Köyden birçok çocuk ve genç, yaklaşık 40 yıldır etnik grubunun halk ritüellerine kendini adamış olan öğretmenin her sözünü dikkatle dinliyor.

Halk Zanaatkarı Sìn Văn Phong sınıfı.

 

Bay Phong, Pà Thẻn şamanı olmanın zorlu bir süreç olduğunu açıkladı. Pà Thẻn halkının yüzlerce ritüeli vardır; hızlı öğrenenler bile bunları ustalaşmak için beş yıl harcarken, bazıları şaman olmak için on yıl veya daha fazla zaman harcayabilir. Bu nedenle, bir halef bulmak gerçekten zorlu bir yolculuktur.

Üstat Sin Van Phong her yıl yaklaşık 10-12 öğrenci için ücretsiz dersler veriyor. Bay Phong, uzun yıllar süren özverili eğitimden sonra 3-4 genç öğrencinin inisiyasyon törenini almasından dolayı çok mutlu. Hung Van Tam şunları paylaştı: "8 yıllık eğitimden sonra inisiyasyon törenini aldım. Şu anda birçok basit ritüeli gerçekleştirebiliyorum ve ateşin üzerinden atlama ritüeline gelince, Üstat Phong'un rehberliğinde pratik yapmaya çalışıyorum ve bunu başarabileceğime eminim."

 

 

 

Ban Pinh köyü, Hung Loi beldesinden Bay Chu Tuan Ngan, öğrencilerine öğrettiği ilk kelime "cha phin"dir. Dao dilinde "cha phin", atalar, kökenler anlamına gelir. Dao halkının, orman kuşlarının yiyecek aradıktan sonra yuvalarına dönmeyi asla unutmaması ve orman yapraklarının her zaman köklerine geri düşmesi gibi, "cha phin"i hatırlaması gerektiğini açıklıyor. Ataları ve kökenleri hatırlamak, büyüme ve olgunlaşma için çok önemlidir; ölümden sonra bile ruh, atalar tarafından tanınacak ve kaybolmayacaktır. Bay Ngan, çok kolay anlaşılır bir şekilde ders veriyor ve tam da bu açık açıklama ve benzetme, birçok insanın öğrenmekten keyif almasını sağlıyor.

Bay Chu Tuan Ngan (en sağda), öğrencileriyle birlikte Dao Nôm yazısını bilgisayar ortamına aktarma sürecinde.

Hung Loi beldesine bağlı Ban Pinh köyünden Bay Chu Tuan Ngan'ın, Dao yazısını öğretme girişiminde bulunması, tüm köy halkından sonsuz övgüler almasını sağladı: "Gerçekten iyi bir insan. Onun sayesinde Ban Pinh'in çocukları ve hatta Thai Nguyen'deki Dao halkı bile atalarının yazısını öğrenebiliyor."

Bay Ngan, günümüzde gençlerin sadece standart Vietnamca öğrendiklerini ve yabancı dillerde iyi olduklarını, ancak atalarının karakterlerini hatırlayamadıklarını söyledi. Nesiller boyunca aktarılan geniş kitap koleksiyonları tahta sandıklarda atıl durumda bekliyor ve Dao yazısının kaybolmasıyla ilgili endişe onu kaygılandırıyor. Bu endişeler onu, okuma yazma kursu açmak için belediyenin Halk Komitesine başvuruda bulunmaya yöneltti ve belediye bu başvuruyu onayladı.

 

Böylece Bay Chu Tuan Ngan dersler açtı. Zamanla dersler daha da çok insanı kendine çekti. Chiem Hoa, Kien Dai, Ham Yen gibi birçok köyden Dao halkı da kayıt olmak için "kapıyı çaldı". Toplumu hayrete düşüren ve etkileyen şey, neredeyse 80 yaşında olan usta Chu Tuan Ngan'ın bilgi teknolojisini uygulamada ne kadar öncü olduğuydu. Onun ve özverili öğrencisi Bay Dang Van Xuan'ın eski bilgisayarlarda ders hazırlamak için gösterdikleri gayretin hikayesi sosyal medyada yayıldı ve birçok kişiye ilham verdi.

Zanaatkar Chu Tuan Ngan'ın sınıfı.

Bay Chu Tuan Ngan'ın çalışmaları birçok gence ilham kaynağı olmuştur. Hung Loi beldesi Minh Loi köyünden Bay Ban Kim Duy, her gün işten sonra özenle belgeler hazırlıyor, karakterler topluyor, listeler oluşturuyor, karakterleri "çiziyor", kontrol ediyor ve ardından Dao Nôm karakterlerini bilgisayara kodlama işlemini gerçekleştiriyor. Bugüne kadar, anlatı şiirleri, ibadet kitapları, dini metinler, soyağaçları ve temel yazı öğretim metinleri de dahil olmak üzere 100'den fazla eski kitaptan 10.000'den fazla Dao Nôm karakterini bilgisayara aktardı. Bununla da kalmayan Duy, 1.000 üyesi olan "Dao Kültürünü ve Yazısını Koruma" adlı bir Facebook grubunun liderliğini yapıyor. Grupta insanlar sık ​​sık karakterlerin anlamlarını tartışıyor, nasıl yazı yazılacağını öğreten videolar yayınlıyor ve üyeler coşkuyla katılıyor.

 

Son yıllarda, sosyal medya aracılığıyla, "Aile Şecereleri Kitapları", "Dao Halkının Göç Yolculuğuna Dair Metinler", "Ban Dai Hoi ve Dang Thi Hanh'ın Hikayesi" gibi eski kitapları tercüme etmek üzere birçok önde gelen Dao bilginiyle bağlantı kurdu. Dr. Ban Tuan Nang'a göre, dört kitabın tercümesini yeni tamamladılar ve şu anda Han Nom Çalışmaları Enstitüsü'nden inceleme ve yayın onayı bekliyorlar.

 

Bac Quang beldesinden genç bir adam olan Nguyen Xuan Huu'nun, omzunda zitheriyle Tuyen Quang'dan Cao Bang'a uzanan yollarda seyahat ederkenki görüntüsü birçok kişi için tanıdık hale geldi. Onun sayesinde, zither çalmayı yeni öğrenen ilkokul çocuklarından 90 yaşına yaklaşan yaşlılara kadar birçok öğrenci, hâlâ coşkuyla eski Then ezgilerini söylüyor.

Xuan Huu, sadece sınıf ortamıyla sınırlı kalmayıp, Then müziğini çevrimiçi ortama taşıma konusunda da bir "öncü" konumunda. Derslerini ve duygusal performanslarını kaydetmek için YouTube ve Facebook gibi dijital platformları ustaca kullanıyor. "Xuan Huu Dan Tinh" adlı YouTube kanalının şu anda yaklaşık 50.000 abonesi bulunuyor ve hem yurt içinden hem de yurt dışından on binlerce izleyici tarafından izleniyor.

Bac Quang beldesinden Bay Nguyen Xuan Huu, yabancı turistlere "Then" şarkısının tanıtımını yapıyor.

Daha ileri görüşlü bir yaklaşımla, Then şarkıcılığı ve Tinh lavtasını birleştirme konusunda cesurca denemeler yaptı; bunu iki kuşu bir taşla vurmak olarak gördü: Then'in özünü uluslararası dostlara tanıtırken aynı zamanda halkı için ek geçim kaynakları yaratmak. Ve gerçekten de, sonuçlar beklentileri aştı, özellikle de yabancı ziyaretçilerden.

Xuan Huu gözlerinde bir sevinç parıltısıyla şunları anlattı: "Bazı turistler o kadar büyüleniyorlar ki gece yarısına kadar Then'i öğreniyorlar. Çok tutkulular, her dizeyi, her notayı öğreniyorlar. Then sözlerinin derin anlamını tam olarak anlamasalar bile, içlerindeki ruhu ve duyguyu hissediyorlar." Eve döndükten sonra bile birçok turist, Then enstrümanı hakkındaki izlenimlerini arkadaşlarıyla paylaşmaya devam ediyor ve daha da dikkat çekici olanı, arkadaşlarının doğrudan Xuan Huu'yu ziyaret edip sohbet etmelerini, dinlemelerini ve Then öğrenmelerini tavsiye ediyorlar.

 

 

Binh Xa beldesine bağlı Minh Tien köyünden Ly Phuoc Tinh, hem yurt içinde hem de yurt dışında, yakışıklı görünümü, lirik şarkı söyleme yeteneği ve dijital platformlarda titizlikle hazırladığı Hmong dilindeki müzik videolarında sergilediği olağanüstü oyunculuk becerileriyle Hmong topluluğu tarafından tanınıyor. Videolarının çoğu büyük izlenme sayılarına ve coşkulu çevrimiçi yorumlara ulaşarak, Hmong kültürünü daha geniş dünyaya bağladığı için "köyün idolü" unvanını kazanmasını sağladı.

 

Phuoc Tinh, 2020 yılından beri akıllı telefonunu kullanarak video çekmeyi, düzenlemeyi ve birçok izleyiciyi kendine çeken videolar oluşturmayı kendi kendine öğrendi. 683.000'den fazla takipçisi olan bir TikTok hesabına, 112.000 takipçisi olan bir Facebook hesabına ve 62.000'den fazla abonesi olan bir YouTube kanalına sahip geniş bir hayran kitlesi bulunuyor. Hmong dilinde birçok müzik videosunu kendi imkanlarıyla finanse etti. Videolar profesyonelce senaryolaştırılmış, sahnelenmiş ve koreografisi yapılmış olup, izleyicilerin kendilerini Tuyen Quang, Son La ve Lai Chau'nun uçsuz bucaksız dağ ve orman manzaralarına taşınmış gibi hissetmelerini sağlıyor.

Phuoc Tinh, ülke genelindeki birçok genç Hmong insanıyla bağlantı kurarak Hmong dilinde şarkılar söylüyor. Şarkı sözleri incelikli olup, halk müziğini modern müzikle birleştiriyor. Birçok kişi tarafından sevilen ve desteklenen sanatçı şunları paylaştı: “Benim için şöhret, topluma fayda sağlamalı, yarattığım videolardan değer doğurmalı. Genç bir Hmong olarak, etnik kültürümü tanıtmanın yollarını bulmalı, dijital platformu fethetmeli ve tutkumla daha büyük düşünmeliyim.”

Ly Phuoc Tinh'in müzik videosunun kamera arkası görüntüleri.

Bugün Tuyen Quang'a baktığımızda, kültürün sürekli bir akışını açıkça hissedebiliriz. Önceki nesiller tarafından değer verilen ve aktarılan geleneksel değerler, sonraki nesiller tarafından saygıyla karşılanıp korunmaktadır. Tüm bunlar, sayısız zanaatkarın elleri, zihinleri ve kalpleri sayesinde gerçekleşmektedir – mirasın sessiz koruyucuları. Onlar sayesinde, eski kültürel özellikler artık sadece anılar değil, yaşamın hayati bir parçası haline gelmiş, çağdaş yaşamın ritmiyle uyum sağlamış ve eşsiz bir karaktere sahip Tuyen Quang'ı yaratmıştır!

Seslendiren: Hoang Bach - Hoang Anh - Giang Lam - Bien Luan
Thu Phuong - Bich Ngoc

Bölüm 1: Tuyen Quang'daki etnik grupların hazinelerinin ortaya çıkarılması

Bölüm 3: Muhteşem Uyumun Ardından Gelen Sessizlik

Kaynak: https://baotuyenquang.com.vn/van-hoa/202508/ky-2-truyen-lua-di-san-8600fc2/