Chuyện từ tàu cổ Cẩm An

Sau khi thủy triều rút ở bãi biển Thịnh Mỹ (phường Hội An Tây) lại phơi lộ thêm những mảng gỗ mục của con tàu cổ Cẩm An.

Tàu cổ ở Cẩm An được phác lộ. Ảnh: H.S

Qua các đợt khảo sát bước đầu của cơ quan chuyên môn, tàu cổ Cẩm An được xác định có quy mô lớn, cấu trúc tương đối nguyên vẹn với hệ thống khoang chống chìm, các thanh giang đồ sộ và kỹ thuật đóng tàu mang dấu ấn giao thoa giữa Đông Nam Á và Trung Hoa. Đây có thể là một trong những phát hiện khảo cổ học dưới nước quan trọng nhất ở miền Trung nhiều năm qua, gắn với thời kỳ hưng thịnh của thương cảng Hội An trên “Con đường Tơ lụa trên biển”.

1. Đối với khảo cổ học dưới nước, đặc biệt trong môi trường nhiệt đới như miền Trung Việt Nam, di sản gỗ ngâm nước là loại hình mong manh bậc nhất. Trong nhiều thế kỷ, lớp cát biển và môi trường yếm khí đã vô tình tạo thành “chiếc kén bảo vệ” cho con tàu.

Từng đợt sóng mang theo cát thô liên tục bào mòn các bề mặt gỗ. Những thanh giang vốn đã suy yếu vì thời gian nay phải hứng trực tiếp lực va đập thủy động học rất lớn ở vùng sóng vỡ. Sau mỗi đợt biển động, phần thân tàu lại nhô cao thêm, biến xác tàu thành một “bức tường cản sóng” tự nhiên. Đó là quá trình phá hủy cơ học diễn ra từng ngày.

Đáng lo ngại hơn là sự phá hủy ở cấp độ vi mô. Khi gỗ khảo cổ ngâm nước hàng trăm năm tuổi tiếp xúc với không khí, chu trình “ướt - khô” bắt đầu kích hoạt sự phát triển của nấm mốc, rong rêu và vi sinh vật. Những mảng trắng, xanh bám dọc thân tàu hiện nay không đơn thuần là dấu vết tự nhiên; đó là biểu hiện của quá trình phân hủy sinh học đang diễn ra rất mạnh.

Về bản chất khoa học, gỗ khảo cổ dưới nước không còn là “gỗ” theo nghĩa thông thường. Sau hàng thế kỷ, cellulose và hemicellulose - các thành phần tạo độ bền cho gỗ - gần như đã bị phân hủy. Phần còn lại chỉ là một bộ khung lignin rỗng, tồn tại được nhờ nước lấp đầy trong từng mao mạch vi mô. Nếu để khô tự nhiên dưới nắng gió miền Trung, lực căng bề mặt khi nước bốc hơi sẽ làm toàn bộ cấu trúc tế bào sụp đổ. Gỗ sẽ nứt toác, cong vênh, co ngót và nhanh chóng biến thành vật liệu vô giá trị. Nói cách khác, tàu cổ Cẩm An hiện nay đang ở trạng thái cực kỳ nguy hiểm. Những gì biển phơi lộ hôm nay có thể sẽ biến mất hoàn toàn chỉ sau vài mùa mưa bão nữa.

2. Trong nhiều trường hợp khảo cổ học dưới nước trên thế giới, nguyên tắc ưu tiên là “bảo tồn tại chỗ”, tức giữ nguyên hiện vật dưới lòng đất hoặc dưới nước để hạn chế tác động. Tuy nhiên, nguyên tắc ấy chỉ hiệu quả khi môi trường còn ổn định.

Với Cẩm An, điều kiện tự nhiên hiện nay đã thay đổi hoàn toàn. Xâm thực bờ biển Hội An đang diễn ra ngày càng dữ dội. Những khu vực từng cách mép nước hàng trăm mét nay đã bị sóng đánh sát chân bờ. Chính các nghiên cứu sơ bộ cũng cho thấy vị trí con tàu trước đây vốn nằm trên đồi cát cao, khá xa biển. Điều đó có nghĩa lớp cát bảo vệ tự nhiên đã không còn ổn định. Việc tiếp tục phủ cát hay che chắn tạm thời chỉ mang tính cầm cự ngắn hạn. Một cơn bão lớn có thể cuốn toàn bộ lớp phủ ấy ra biển chỉ sau vài giờ.

Thực tế quốc tế cho thấy nhiều quốc gia từng thất bại với phương án bảo tồn thụ động trong môi trường ven biển động lực mạnh. Trường hợp tàu đắm Swash Channel ở Anh là ví dụ điển hình. Ban đầu, các nhà khoa học Anh cũng thử nghiệm phủ địa kỹ thuật, bao cát và giảm dòng chảy để giữ xác tàu dưới đáy biển. Nhưng cuối cùng, họ buộc phải chuyển sang khai quật cứu hộ quy mô lớn vì tốc độ xói lở quá nhanh. Bài học đó rất đáng suy ngẫm cho Cẩm An hôm nay.

Phơi lộ thêm các mảng gỗ mục của tàu gỗ ở Cẩm An. Ảnh: H.S

3. Từ góc nhìn chuyên môn, phương án phù hợp nhất hiện nay không còn là “chờ thêm dữ liệu”, mà phải là chuẩn bị cho một chiến dịch khai quật cứu hộ khẩn cấp với quy mô đủ lớn và đủ chuyên nghiệp. Điều quan trọng là phải nhìn nhận đây không chỉ là việc “đào lên một con tàu cổ”. Đây là một tổ hợp di sản đặc biệt gồm cấu trúc tàu, kỹ thuật đóng thuyền, dấu tích thương mại biển, vật liệu gỗ, kim loại, sinh thái biển và lịch sử giao thương quốc tế của Hội An nhiều thế kỷ trước.

Nếu khai quật nóng vội, thiếu quy trình bảo tồn, di sản có thể hư hại ngay sau khi đưa lên bờ. Nhưng nếu chậm trễ, thiên nhiên sẽ tiếp tục phá hủy phần còn lại dưới biển. Vì vậy, thành phố cần sớm hình thành một cơ chế liên ngành với sự tham gia của ngành văn hóa, khảo cổ học, bảo tồn vật liệu, hải dương học và kỹ thuật công trình biển. Cùng với đó là huy động sự hỗ trợ chuyên môn từ các trung tâm bảo tồn tàu cổ quốc tế.

Kinh nghiệm từ các dự án tàu đắm lớn trên thế giới cho thấy quá trình khai quật phải được thực hiện như một ca “giải phẫu dưới nước”. Không thể dùng cơ giới kéo giật thân tàu lên khỏi cát biển. Các cấu kiện cần được bóc tách từng phần, đánh số định danh, quét 3D, giữ ẩm tuyệt đối rồi đưa ngay vào hệ thống bảo quản chuyên dụng. Đặc biệt, ngay từ bây giờ phải chuẩn bị trước hạ tầng bảo tồn hậu khai quật. Đưa được gỗ lên bờ mới chỉ là bước đầu; giai đoạn bảo quản sau đó còn kéo dài nhiều năm.

4. Điều lớn hơn phía sau câu chuyện tàu cổ Cẩm An là tầm nhìn về di sản biển của Đà Nẵng - Hội An trong tương lai. Miền Trung là một trong những không gian giao thương biển sôi động nhất Đông Nam Á suốt nhiều thế kỷ, nhưng khảo cổ học dưới nước ở Việt Nam vẫn còn rất non trẻ. Nếu xử lý thành công trường hợp Cẩm An, đây sẽ không chỉ là một cuộc cứu hộ di sản, mà còn là dấu mốc khẳng định năng lực mới của ngành khảo cổ học biển Việt Nam.

Quan trọng hơn, con tàu này có thể trở thành hạt nhân cho một không gian trưng bày hiện đại về lịch sử hàng hải miền Trung. Khi được phục dựng bằng công nghệ số và bảo tồn đúng chuẩn, nó sẽ kể cho công chúng hôm nay câu chuyện về một thời kỳ mà Hội An là cửa ngõ giao thương quốc tế sầm uất bậc nhất khu vực.

Di sản ấy không chỉ thuộc về quá khứ. Nó có thể trở thành tài sản văn hóa, giáo dục và du lịch đặc biệt của thành phố trong tương lai. Nhưng để có ngày đó, điều kiện tiên quyết là con tàu phải còn tồn tại.

Những hình ảnh hiện trường hôm nay cho thấy chúng ta không còn nhiều thời gian nữa. Và đây là lúc cần một quyết định đủ nhanh để giữ lại một chứng nhân quý hiếm của lịch sử biển Việt Nam.

Nguồn: https://baodanang.vn/chuyen-tu-tau-co-cam-an-3338350.html