Đề xuất giữ cơ chế quản lý vườn quốc gia liên tỉnh

Hiệp hội Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam cảnh báo nguy cơ phân mảnh sinh thái nếu chia tách quản lý theo địa giới hành chính.

Việc quản lý các vườn quốc gia liên tỉnh đang đặt ra một bài toán không chỉ về tổ chức bộ máy, mà còn liên quan trực tiếp đến cách Việt Nam bảo vệ những vùng lõi đa dạng sinh học cuối cùng trong bối cảnh áp lực phát triển ngày càng lớn.

Vườn quốc gia Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, nổi bật với hệ sinh thái rừng nguyên sinh lâu đời và trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp hàng đầu khu vực. Ảnh: Cục LN&KL.

Công văn số 04/CV-VNPPA ngày 25/5 vừa được Hiệp hội Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy những băn khoăn đó. Theo Hiệp hội, chủ trương tiếp tục đổi mới tổ chức, đẩy mạnh phân cấp quản lý là cần thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.

Tuy nhiên, với các vườn quốc gia nằm trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố, việc chuyển giao toàn bộ cho địa phương quản lý cần được cân nhắc đặc biệt thận trọng, bởi đây không đơn thuần là vấn đề hành chính.

Các vườn quốc gia liên tỉnh hiện đại diện cho những hệ sinh thái quan trọng nhất của Việt Nam. Đó là nơi lưu giữ rừng nguyên sinh, nguồn gen quý hiếm, các hành lang đa dạng sinh học và nhiều loài động, thực vật nguy cấp được hình thành, phục hồi trong nhiều thập kỷ. Theo thống kê, các vườn do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý hiện có tổng diện tích gần 270.000 ha, trải dài trên nhiều địa phương và đại diện cho các vùng sinh thái đặc thù của cả nước.

Hiệp hội cho rằng, cần nhìn nhận các vườn quốc gia dưới góc độ hệ sinh thái liên vùng thay vì địa giới hành chính. Trong quản lý bảo tồn hiện đại, ranh giới tự nhiên của rừng, nguồn nước, động vật hoang dã hay sinh cảnh không trùng khớp với ranh giới tỉnh, huyện. Một quần thể voọc, voi hay hổ không di chuyển theo đường phân chia hành chính. Các dòng sông, thảm thực vật hay hành lang sinh học cũng vậy.

Mùa bướm tại Vườn quốc gia Cúc Phương. Ảnh: Cục LN&KL.

Ông Nguyễn Văn Thái, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam (SVW) thừa nhận, điều đáng lo ngại nhất nếu chia tách các vườn quốc gia liên tỉnh về cho từng địa phương là nguy cơ phân mảnh trong quản lý bảo tồn.

Theo ông, bảo tồn động vật hoang dã đòi hỏi tính thống nhất trên quy mô hệ sinh thái, trong khi việc quản lý theo địa giới hành chính có thể khiến các lực lượng khó phối hợp đồng bộ, đặc biệt với những loài di chuyển trên phạm vi rộng hoặc các hoạt động cứu hộ liên tỉnh.

Thực tế, nhiều mô hình cứu hộ động vật hoang dã hiệu quả hiện nay đang tập trung ở các vườn quốc gia thuộc Trung ương quản lý. Đây gần như là mạng lưới duy nhất có khả năng tiếp nhận, cứu hộ và điều phối động vật hoang dã trên phạm vi toàn quốc, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi một tỉnh. Theo ông Thái, các vườn như Cúc Phương hay Cát Tiên không chỉ làm tốt công tác bảo tồn mà còn xây dựng được mô hình du lịch sinh thái tương đối hiệu quả, tạo nguồn lực quay trở lại cho công tác bảo tồn thiên nhiên.

Nếu quản lý rừng bị chia cắt theo địa giới hành chính, nguy cơ “phân mảnh sinh thái” có thể xảy ra. Bởi trong tự nhiên, giá trị của rừng không nằm ở từng khoảnh đất riêng lẻ, mà ở tính liên kết của toàn bộ hệ sinh thái. Khi một hành lang sinh học bị phá vỡ, nhiều loài động vật lớn gần như mất cơ hội tồn tại lâu dài.

Hoàng hôn trên Bàu Sấu, Vườn quốc gia Cát Tiên. Ảnh: Cục LN&KL.

Đó cũng là lý do nhiều nước quản lý hệ thống vườn quốc gia theo một chiến lược thống nhất ở cấp quốc gia. Hoa Kỳ, Australia, Nam Phi, Trung Quốc, Indonesia hay Thái Lan là ví dụ. Toàn bộ hệ thống vườn quốc gia trực thuộc một cơ quan quản lý tập trung về bảo tồn động, thực vật hoang dã. Nhờ cơ chế điều phối thống nhất, các khu rừng tại những nước này duy trì được tính kết nối sinh thái tốt hơn, đồng thời bảo tồn hiệu quả nhiều loài động vật lớn.

Ở góc độ pháp lý, hệ thống văn bản hiện hành của Việt Nam cũng xác định rõ vai trò quản lý trực tiếp của Trung ương đối với các vườn quốc gia nằm trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố. Luật Lâm nghiệp 2017, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 cùng nhiều nghị định liên quan đều khẳng định cơ sở pháp lý của mô hình hiện nay. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở việc chuyển giao đơn vị quản lý, mà còn liên quan tới tính thống nhất của toàn bộ hệ thống pháp luật về bảo tồn thiên nhiên.

Quan trọng hơn, những năm gần đây, nhiều vườn quốc gia đã cho thấy hiệu quả quản trị tương đối ổn định. Không ít nơi trở thành hình mẫu về bảo tồn gắn với nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái bền vững. Một số khu bảo tồn của Việt Nam đã được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới hoặc được ghi danh trong Danh lục Xanh của IUCN. Đó không chỉ là danh hiệu quốc tế, mà còn phản ánh mức độ đáp ứng các chuẩn mực quản lý bảo tồn ngày càng cao.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học đang trở thành thách thức toàn cầu, vai trò của các vườn quốc gia không còn bó hẹp trong phạm vi bảo vệ rừng. Đây đang là những “lá chắn sinh thái” quan trọng giúp điều hòa nguồn nước, hấp thụ carbon, giảm thiểu thiên tai và duy trì sinh kế cho cộng đồng vùng đệm.

Bò tót, động vật được xem là đặc hữu của Vườn quốc gia Cát Tiên. Ảnh: Cục LN&KL.

Với gần 15 triệu ha rừng và khoảng 2,25 triệu ha rừng đặc dụng, Việt Nam hiện sở hữu một hệ thống sinh thái có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh môi trường quốc gia. Trong đó, các vườn quốc gia liên tỉnh tuy chỉ chiếm khoảng 12% diện tích rừng đặc dụng, nhưng lại là nơi lưu giữ phần lớn các hệ sinh thái nguyên vẹn và nhiều loài nguy cấp quý hiếm có giá trị toàn cầu.

Vì vậy, Hiệp hội Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam kiến nghị cần đánh giá khoa học, khách quan trước khi đưa ra bất kỳ thay đổi lớn nào liên quan tới quản lý hệ thống vườn quốc gia liên tỉnh. Hiệp hội đề xuất, nếu thực sự cần chuyển giao cho địa phương, phải xác định rõ các rủi ro có thể dẫn tới xâm hại hệ sinh thái trong tương lai, đồng thời phải có phương án bảo đảm việc chuyển giao không đánh đổi môi trường và cảnh quan lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần.

Thực tế cho thấy áp lực phát triển hạ tầng, du lịch, khai thác tài nguyên hay chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại nhiều địa phương đang ngày càng lớn. Nếu toàn bộ các vườn quốc gia được chuyển về địa phương, nguy cơ thương mại hóa tài nguyên rừng hoặc gia tăng áp lực phát triển kinh tế dưới tán rừng là điều cần tính tới. Trong khi đó, chất lượng rừng tự nhiên của Việt Nam vốn đã suy giảm mạnh trong nhiều thập kỷ trước và phần lớn diện tích phục hồi hiện nay chủ yếu là rừng trồng, chưa thể thay thế hoàn toàn giá trị sinh thái của rừng nguyên sinh.

Một hệ sinh thái bị chia cắt có thể mất hàng chục năm để phục hồi, thậm chí không thể phục hồi. Một loài động vật tuyệt chủng trong tự nhiên cũng không thể lấy lại bằng bất kỳ nguồn lực kinh tế nào. Đó là lý do nhiều quốc gia hiện coi bảo tồn đa dạng sinh học là một phần của chiến lược an ninh quốc gia, thay vì chỉ là câu chuyện môi trường. "Tính toàn vẹn của một hệ sinh thái là quan trọng nhất", ông Nguyễn Hữu Dũng, Chủ tịch Hiệp hội Các vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên nhấn mạnh.

Bảo tồn không thể tách rời vai trò của địa phương. Bộ Nông nghiệp và Môi trưởng khẳng định, chính quyền sở tại vẫn là lực lượng giữ vai trò then chốt trong quản lý vùng đệm, đảm bảo an ninh trật tự, phát triển sinh kế và thúc đẩy du lịch sinh thái cộng đồng. Tuy nhiên, phần lõi của công tác bảo tồn, đặc biệt với các khu rừng đặc dụng có giá trị quốc gia hoặc liên vùng, cần được đặt trong một cơ chế điều phối thống nhất, đủ mạnh và có tầm nhìn dài hạn.

Trong Văn bản số 4768/BNNMT-KHTC gửi Văn phòng Chính phủ ngày 13/5, Bộ xem các vườn quốc gia liên tỉnh như “phòng thí nghiệm tự nhiên” và “phòng thử nghiệm chính sách” của quốc gia. Đây là nơi tích lũy dữ liệu dài hạn về đa dạng sinh học, biến động hệ sinh thái và tác động của biến đổi khí hậu để phục vụ hoạch định chính sách bảo tồn ở tầm quốc gia.

Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/de-xuat-giu-co-che-quan-ly-vuon-quoc-gia-lien-tinh-d814590.html