Gốm M'nông Rlăm - Hành trình từ bếp lửa đến bản đồ du lịch

VTV.vn - Từ đất và lửa, người dân M'nông Rlăm đã tạo nên một dòng gốm độc đáo, tạo điểm nhấn cho du lịch văn hóa Tây Nguyên.

Gốm M'nông Rlăm - Hành trình từ bếp lửa đến bản đồ du lịch.

Gốm M'nông Rlăm - Hành trình từ bếp lửa đến bản đồ du lịch.

Dưới chân núi Chư Yang Sin hùng vĩ, vùng đất Yang Tao (xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk) từ bao đời nay vẫn lưu giữ một "báu vật" được nhào nặn từ đất và lửa, đó là gốm của người M'nông Rlăm. Không hào nhoáng với những lớp men màu rực rỡ, không cầu kỳ trong đường nét chạm trổ, gốm M'nông Rlăm chinh phục lòng người bằng vẻ đẹp thô mộc, nguyên sơ, tựa như hơi thở của rừng già và sự chân chất của những con người sống giữa lòng đại ngàn.

Vùng đất Yang Tao từ bao đời nay vẫn lưu giữ một "báu vật" được nhào nặn từ đất và lửa, đó là gốm của người M'nông Rlăm.

Bản nguyên từ đất mẹ

Nguyên liệu làm nên linh hồn của gốm là loại đất sét đặc trưng lấy từ ven suối hoặc bờ sông Krông Ana. Loại đất này có màu nâu vàng, dẻo mịn và sạch lạ thường. Sau khi lấy về, những người phụ nữ ủ kỹ đất, tưới nước hằng ngày để bảo tồn chất đất. Điều kỳ lạ là trên vùng cao nguyên đất đỏ bao la, chỉ riêng khu vực Yang Tao mới có nguồn đất sét phù hợp để tạo ra loại gốm truyền thống này. Mỗi người thợ ở đây đều rất yêu và nâng niu từng hòn đất. Khi làm gốm, người thợ sẽ "trích đất" tức là lấy một lượng đất vừa đủ cho một sản phẩm, đây cũng được coi là một nghi thức tâm linh của người M'nông Rlăm. Người thợ phải ước lượng chuẩn xác ngay từ đầu vì theo quy tắc, họ không được thêm hay bớt đất khi đã bắt đầu tạo hình.

Nghệ nhân H'Phiết Uông - người đã đi qua hơn 75 mùa rẫy vẫn miệt mài nặn gốm mỗi ngày tại buôn Dơng Bắk - chia sẻ khi đang tỉ mẩn chuốt lại miệng chiếc nồi đất: "Đất sét này phải lấy từ ven suối, chọn chỗ đất sạch nhất, dẻo nhất. Đàn bà mình không dùng máy móc, cái tâm hồn mình là vẻ đẹp, cái tay mình là khuôn, cái chân mình là bàn xoay. Vừa đi vừa nắn, phải nín thở mà vuốt thì cái nồi mới tròn, cái ché mới bóng".

Nghệ nhân H'Phiết Uông - người đã đi qua hơn 75 mùa rẫy vẫn miệt mài nặn gốm mỗi ngày.

Khác với gốm Bát Tràng hay Chu Đậu sử dụng bàn xoay, gốm của người M'nông Rlăm tại xã Yang Tao vẫn giữ vẹn nguyên kỹ thuật tạo hình sơ khai đặt đất trên bệ gỗ cao, nghệ nhân đi vòng quanh để tạo dáng. Mỗi sản phẩm từ chiếc nồi đất (go), chiếc chén (pết) hay chiếc ché (yang)… được tạo ra từ cảm xúc và đôi tay mộc mạc của người thợ.

Điểm đặc biệt nhất tạo nên thương hiệu gốm M'nông Rlăm chính là quy trình "lộ thiên". Gốm không cho vào lò kín mà được chất đống giữa khoảng sân trống, phủ củi khô, trấu, rơm rạ và đốt trực tiếp. Trong làn khói nóng ấy, ta thấy rõ sự nhẫn nại của những bà, những mẹ đang canh chừng ngọn lửa, bởi chỉ cần một chút sơ sẩy, đất sẽ nứt toác, công sức cả ngày dài sẽ tan thành mây khói.

Mỗi sản phẩm gốm đều được tạo ra từ cảm xúc và đôi tay mộc mạc của người thợ.

Khi gốm vừa "chín" tới, sản phẩm được vùi ngay vào đống vỏ trấu đang cháy. Lớp khói trấu bám vào bề mặt gốm tạo nên sắc đen bóng đặc trưng - đây là điểm khác biệt nổi bật của gốm M'nông Rlăm so với nhiều dòng gốm khác. Một số sản phẩm có màu đen đồng nhất, số khác hiện lên những vệt khói, ám vàng hoặc nâu tùy vào cường độ lửa và thời gian nung.

Các vật dụng truyền thống thường gặp gồm bình, ché, bát, chén, lu đựng nước... đều có độ bền cao, khả năng chịu nhiệt tốt và không tráng men. Nhiều người từng nhầm lẫn rằng gốm M'nông có phủ men, nhưng thực chất đó là kết quả của kỹ thuật xử lý đất, nung trấu và cách đánh bóng truyền thống.

Hướng đi mới cho gốm M'nông Rlăm

Trong không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, chiếc nồi đất (go), chiếc chén (pết) hay chiếc ché (yang) là những vật dụng không thể thiếu trong các nghi lễ vòng đời của người M'nông. Nó không chỉ dùng để nấu cơm, sắc thuốc mà còn là vật phẩm tâm linh trong các lễ cúng. Gốm Yang Tao không bóng bẩy men lam, không rực rỡ sắc màu, nó mang vẻ đẹp trầm mặc, thô mộc như chính tính cách của con người nơi đây.

Gốm Yang Tao không bóng bẩy men lam, không rực rỡ sắc màu, nó mang vẻ đẹp trầm mặc, thô mộc như chính tính cách của con người nơi đây.

Tuy nhiên, trong vòng xoáy của kinh tế thị trường, nhựa và kim loại rẻ hơn đã đẩy nghề gốm truyền thống vào thế khó. Nhiều gia đình đã không còn mặn mà với việc đi lấy đất, gánh củi. Số lượng nghệ nhân lành nghề chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, và vùng nguyên liệu đất sét đặc thù đang dần bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa.

Những năm gần đây, khi du lịch cộng đồng phát triển, gốm M'nông Rlăm tìm thấy một lối đi mới. Đặc biệt, khi nghề gốm truyền thống của người M'nông Rlăm tại buôn Dơng Bắk đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào cuối năm 2024. Gốm M'nông Rlăm chính thức có tên trên bản đồ di sản Việt Nam. Trở thành điểm đến của du khách trong nước và quốc tế.

Gốm M'nông Rlăm chính thức có tên trên bản đồ di sản Việt Nam, trở thành điểm đến của du khách trong và ngoài nước.

Những người thợ ở buôn Dơng Bắk nặn gốm theo cách tự nhiên, mỗi người sẽ có một thế mạnh nặn ra một loại sản phẩm. Ban đầu họ chỉ quen nặn những vật dụng thông thường sử dụng trong gia đình. Nhưng từ khi có khách du lịch ghé thăm, những sản phẩm gốm cũng gắn với du lịch quảng bá văn hóa vùng đất của họ hơn. Những chiếc thuyền độc mộc, những chú voi, những chiếc gùi được tạo nên đặc sắc và ấn tượng hơn.

Nghệ nhân H'Thuyên Uông phấn khởi nói: "Từ ngày có khách du lịch ghé thăm, nhà mình bán được nhiều gốm hơn. Khách thích tự tay nặn những con voi nhỏ, những chiếc chén nhỏ mang về làm kỷ niệm. Nhờ thế mà đám trẻ trong buôn cũng bắt đầu muốn học lại nghề của bà, của mẹ".

Từ những vật dụng quen thuộc trong gia đình, gốm M’nông Rlăm nay được thổi hồn du lịch với hình ảnh thuyền độc mộc, voi, gùi… góp phần quảng bá văn hóa bản địa đầy ấn tượng.

Giữ nghề gốm không chỉ là giữ một công việc mưu sinh, mà là giữ lấy "danh tính" văn hóa của một tộc người, của vùng đất Tây Nguyên đầy nắng gió. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần một bài toán liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - nghệ nhân - doanh nghiệp lữ hành. Việc quy hoạch vùng nguyên liệu đất sét đặc thù và hỗ trợ không gian trưng bày, trải nghiệm di sản là những bước đi thiết yếu để bảo vệ "báu vật" này.

Dưới bàn tay khéo léo của những phụ nữ M'nông Rlăm bên hồ Lắk thơ mộng, những hòn đất vô tri đã hóa thân thành những tác phẩm mang đậm hơi thở đại ngàn. Khi giá trị truyền thống được thổi hồn bởi tư duy hiện đại, chắc chắn tiếng hát của đất và lửa sẽ còn vang xa hơn nữa trên bản đồ du lịch quốc tế.

Du khách đến với Đắk Lắk giờ đây không chỉ để ngắm voi hay đi thuyền độc mộc trên hồ Lắk, mà còn để tự tay nhào nặn đất sét và nghe những câu chuyện về đất về người của các nghệ nhân.

Nguồn: https://vtv.vn/gom-mnong-rlam-hanh-trinh-tu-bep-lua-den-ban-do-du-lich-10026052913505716.htm