Hành động để phục hồi 'sức khỏe' đất nông nghiệp ĐBSCL

Đất nông nghiệp ĐBSCL đang suy thoái do lạm dụng phân, thuốc hóa học. Việc phục hồi đất bằng phân hữu cơ, vi sinh và giảm hóa chất đang là yêu cầu cấp thiết.

Từ thay đổi tư duy đến hành động để cứu đất

“Đất phải sạch” không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành nguyên tắc trong quy trình canh tác nghiêm ngặt suốt nhiều năm qua tại HTX Nông nghiệp hữu cơ An Phú Thuận, xã Phú Hữu, tỉnh Đồng Tháp. Thay vì lệ thuộc vào phân bón, thuốc hóa học như tập quán cũ, nhiều nông dân nơi đây bắt đầu hành trình “bắt mạch” đất bằng việc đo độ pH, kiểm tra vi chất và bổ sung hệ vi sinh nhằm phục hồi tài nguyên đất đang dần suy kiệt.

Các nhà khoa học và nông dân phối hợp khảo sát, đánh giá hiện trạng đất nông nghiệp nhằm tìm giải pháp phục hồi độ màu mỡ và cân bằng sinh học cho đất canh tác ĐBSCL. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Một tư duy sản xuất mới đang hình thành trong nông dân tại HTX Nông nghiệp hữu cơ An Phú Thuận khi họ không còn chỉ chăm chăm chạy theo năng suất mà đã bắt đầu đặt sức khỏe của đất lên hàng đầu. Bởi họ hiểu rằng, đất khỏe mới có thể tạo ra cây khỏe, nông sản an toàn và sinh kế bền vững.

Canh tác 2ha nhãn nhiều năm theo kiểu truyền thống, anh Bùi Xuân Tài ở xã Phú Hữu từng rơi vào vòng luẩn quẩn khi lạm dụng phân bón hóa học để tăng năng suất. Chi phí đầu tư mỗi năm bị đẩy lên, trong khi nền đất ngày càng chai cứng, khả năng giữ nước và hấp thu dinh dưỡng giảm mạnh.

Bước ngoặt đến khi anh mạnh dạn kiểm tra độ pH đất và phát hiện nền đất đã bị chua nghiêm trọng. Từ đó, anh quyết định thay đổi hoàn toàn phương thức canh tác, bắt đầu rải vôi hạ phèn, tăng cường bổ sung phân hữu cơ và các chế phẩm sinh học thay cho hóa chất.

Theo anh Tài, chuyển sang sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học, đất cải thiện rất rõ, tơi xốp hơn, cây xanh tốt hơn nên hiệu quả kinh tế tăng lên.

Nông dân Đồng Tháp tăng cường sử dụng phân hữu cơ, phụ phẩm nông nghiệp để cải tạo đất, giảm dần phụ thuộc vào phân hóa học. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Không riêng anh Tài, ngày càng nhiều thành viên HTX An Phú Thuận chủ động tìm kiếm giải pháp cứu đất sau nhiều năm canh tác theo hướng vắt kiệt. Các nhà vườn bắt đầu chú trọng bù đắp hữu cơ cho đất bằng nguồn phân tự ủ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và hạn chế thấp nhất phân, thuốc hóa học.

Anh Lương Tiến Thanh, nông dân canh tác 1,7ha bưởi da xanh ở xã Phú Hữu cho biết, điều quan trọng nhất là phải “cho đất ăn” trở lại thay vì chỉ lấy dinh dưỡng từ đất. Những năm gần anh chú trọng sử dụng 70% phân hữu cơ, 30% phân hóa học. Cách làm đó nhằm bổ sung dinh dưỡng để đất khỏe, cây trồng khỏe, về lâu dài không làm kiệt sức đất đai. Đó là thành quả của sự thay đổi tư duy, không còn chạy theo năng suất bằng mọi giá.

Đất khỏe mới tạo nền nông nghiệp bền vững

Theo ông Nguyễn Văn Ba, Giám đốc HTX Nông nghiệp hữu cơ An Phú Thuận, việc phục hồi đất hiện được HTX xem là nhiệm vụ nền tảng. Các kỹ thuật như đo pH, kiểm tra vi chất, đánh giá độ nén chặt hay khả năng thoát nước đều được thực hiện thường xuyên để giúp nông dân điều chỉnh phương thức canh tác phù hợp.

“Nước đưa xuống mà không rút được thì một phần do đất bị nén chặt. Đất không hấp thu dinh dưỡng cũng do pH không phù hợp. Đất là nền tảng của sản xuất nên bà con giờ đã dần thay đổi nhận thức, cố gắng canh tác hài hòa hơn với tự nhiên”, ông Ba chia sẻ.

Mô hình ủ phân hữu cơ, chế phẩm vi sinh từ nguồn nguyên liệu bản địa giúp tái tạo hệ vi sinh vật có lợi, nâng cao sức khỏe đất nông nghiệp. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Câu chuyện phục hồi đất ở ĐBSCL hiện không còn là vấn đề riêng của từng nông hộ mà đã trở thành yêu cầu cấp bách trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt. Xâm nhập mặn, hạn hán kéo dài cùng việc lạm dụng phân, thuốc hóa học đang khiến nhiều vùng đất sản xuất bị suy thoái nghiêm trọng.

Theo PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa, Phó Trưởng khoa Khoa học đất - Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ, đất khỏe không đơn thuần chỉ là nơi giữ cho cây đứng vững mà còn đảm nhiệm hàng loạt chức năng sống còn đối với hệ sinh thái nông nghiệp.

Đất khỏe sẽ tạo môi trường vật lý ổn định giúp bộ rễ phát triển sâu, bám chắc và tăng khả năng hấp thu nước, dinh dưỡng. Ngược lại, nếu đất bị chai cứng, cấu trúc kém thì rễ cây không thể phát triển, cây dễ đổ ngã và suy yếu trước các điều kiện thời tiết bất lợi.

Không chỉ vậy, đất còn là “ngôi nhà” của hệ sinh vật phong phú như vi sinh vật, nấm và nhiều sinh vật có lợi khác. Chính hệ sinh vật này tham gia phân giải chất hữu cơ, giải phóng dinh dưỡng tự nhiên cho cây trồng, giúp duy trì cân bằng sinh thái trong đất.

Một vai trò quan trọng khác của đất khỏe là khả năng điều tiết nước. Đất giàu hữu cơ sẽ có nhiều lỗ rỗng, giúp giữ nước hiệu quả và cung cấp nước ổn định cho cây trồng trong suốt mùa vụ.

Đặc biệt trong điều kiện hạn hán ngày càng gay gắt, đất có hàm lượng hữu cơ cao sẽ giữ nước tốt hơn, giúp cây trồng vượt qua giai đoạn thiếu nước.

PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa phân tích, khi đất suy thoái sẽ kéo theo hàng loạt hệ lụy như cây sinh trưởng kém, sâu bệnh phát sinh nhiều hơn, dinh dưỡng mất cân đối, đặc biệt là tích tụ độc chất trong môi trường đất. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đe dọa chất lượng nông sản và sức khỏe người tiêu dùng.

Biến đổi khí hậu hiện đang làm mức độ tổn thương của đất nông nghiệp ngày càng nghiêm trọng. Xâm nhập mặn đưa ion natri từ nước biển xâm nhập vào đất, phá vỡ cấu trúc đất, làm giảm khả năng thấm nước và trao đổi khí.

Việc chuyển sang canh tác hữu cơ giúp nhiều nhà vườn ở Đồng Tháp cải thiện độ tơi xốp của đất, cây trồng phát triển xanh tốt, nâng cao hiệu quả kinh tế bền vững. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Khi đất mất cấu trúc, rễ cây không “thở” được, không vận chuyển được nước, dinh dưỡng và oxy xuống các tầng sâu. Cùng với đó, sâu bệnh phát sinh nhiều khiến nông dân phải tăng sử dụng hóa chất, vô tình đẩy đất vào vòng xoáy suy kiệt nhanh hơn.

Việc cấp thiết hiện nay là phục hồi sức khỏe đất cần trở thành trọng tâm của sản xuất nông nghiệp ĐBSCL trong thời gian tới. Nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn và giảm phát thải không còn là xu hướng mang tính lựa chọn mà là con đường tất yếu để hồi sinh đất.

“Việc tăng cường sử dụng phân hữu cơ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, giảm dần phân, thuốc hóa học kết hợp quản lý đất, nước hợp lý sẽ giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng hàm lượng hữu cơ và tái lập cân bằng sinh thái tự nhiên.

Dù hiện nay nhiều nông dân ĐBSCL đã bắt đầu chuyển đổi sang mô hình canh tác thân thiện với môi trường, song quy mô vẫn còn nhỏ lẻ và thiếu đồng bộ. Về lâu dài, việc phục hồi đất nông nghiệp rất cần sự đồng hành mạnh mẽ hơn từ nhà khoa học, cơ quan quản lý cùng các chính sách hỗ trợ phù hợp cho nông dân” PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa nói.

Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/hanh-dong-de-phuc-hoi-suc-khoe-dat-nong-nghiep-dbscl-d813318.html