Hồn Việt trong văn hóa đương đại

Không chỉ là một bộ thẻ bài Tarot (biểu tượng văn hóa có lịch sử hàng thế kỷ của phương Tây), Sông núi nước Nam còn là hành trình nỗ lực Việt hóa đầy sáng tạo, mở ra một cách tiếp cận mới mẻ: đưa văn hóa truyền thống bước vào đời sống bằng chính ngôn ngữ của thời đại.

Bản địa hóa sản phẩm văn hóa toàn cầu

Trong làn sóng bản địa hóa các sản phẩm văn hóa toàn cầu, bộ thẻ bài Tarot Sông núi nước Nam nổi lên như một dự án có chiều sâu học thuật và mỹ thuật. Theo soạn giả Lệ Chính, người chịu trách nhiệm về nội dung cho dự án, thách thức lớn nhất của quá trình Việt hóa không nằm ở việc thay đổi hình thức hay “đổi tên” các thẻ gốc, mà ở việc vừa giữ được tinh thần cốt lõi của Tarot trong khi vẫn để biểu tượng Việt Nam cất lên tiếng nói riêng.

Khách tham quan tìm hiểu tác phẩm Tarot Sông núi nước Nam nhân sự kiện ra mắt tại Trung tâm lưu trữ Quốc gia II, TPHCM vào cuối tháng 1-2026

Tarot vốn là một sản phẩm mang tính biểu tượng, được xây dựng dựa trên các đặc trưng văn hóa tiêu biểu của châu Âu từ thế kỷ 15. Những đặc trưng này có sự khác biệt rất lớn so với các truyền thuyết, huyền sử trong văn hóa Việt. “Thử thách thật sự là tìm được điểm giao thoa. Để mỗi thẻ bài vừa đúng tinh thần Tarot, vừa phản ánh cách người Việt nhìn cuộc đời, nhìn số phận, nhìn nhân duyên”, soạn giả Lệ Chính chia sẻ. Đó là quá trình “lắng nghe rất lâu” - lắng nghe chất truyền thống của Tarot và lắng nghe chất liệu đặc trưng của các huyền tích trong văn hóa truyền thống.

Kết quả của hành trình này là bộ thẻ song ngữ Việt - Anh gồm 78 lá, thể hiện qua những bức tranh vẽ tay kế thừa bút pháp mỹ thuật truyền thống. Nội dung được xây dựng từ hệ thống thần tích, truyện cổ và tín ngưỡng quen thuộc trong tâm thức người Việt như: Bọc trăm trứng, Lạc Long Quân - Âu Cơ, Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần, Phật Hoàng Trần Nhân Tông, Nàng Tấm, Chú Cuội, Trương Ba… Các chất liệu được tinh chọn từ nhiều nguồn tư liệu cổ như: Lĩnh Nam Chích Quái, Việt Điện U Linh Tập, Truyền Kỳ Mạn Lục…, cùng hệ thống thần phả, sắc phong và các công trình nghiên cứu văn hóa - tín ngưỡng chính thức. Cách tiếp cận này cho thấy sự nghiêm túc của nhóm thực hiện nhằm đặt nền tảng học thuật vững chắc cho một sản phẩm sáng tạo dành cho công chúng trẻ.

Kể câu chuyện văn hóa truyền thống

Nhóm thực hiện cho biết, quá trình làm việc cũng là hành trình nhận thức lại bản sắc văn hóa Việt. Nếu trước đây, cũng như những người trẻ cùng thế hệ hay có thói quen vô thức là so sánh văn hóa dân tộc với văn hóa các nước, thì càng đi sâu, nhóm thực hiện càng buông bỏ tâm thế ấy. Nhóm ví trải nghiệm này như sống trong một gia đình hạnh phúc: khi đã thực sự thấu hiểu và yêu quý các giá trị riêng của mình, người ta không còn bận tâm chuyện hơn kém với người khác. Sự “trở về với hồn nhiên ban đầu” ấy, chính là nền tảng để sáng tạo một cách tự tin và tự nhiên hơn bằng chất liệu truyền thống.

Ở góc nhìn rộng hơn, nhóm dự án cũng đưa ra một quan điểm đáng chú ý về vai trò thế hệ trẻ. Theo soạn giả Lệ Chính, việc bảo tồn và phát huy văn hóa không phải là “trách nhiệm riêng” của thế hệ nào, mà là dòng chảy xuyên suốt của nhiều thế hệ. Từ thời mài mực chép sách, đến báo giấy, truyền hình, báo điện tử hay video ngắn, phương tiện có thể thay đổi, nhưng nhu cầu kể lại câu chuyện văn hóa dân tộc thì luôn còn đó. Điều thế hệ hôm nay cần, là sự thông hiểu và lòng dũng cảm để kể lại câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của thời đại mình.

Tarot Sông núi nước Nam là kết quả của quá trình hợp tác liên ngành gần 5 năm. Bộ bài do Lệ Chính soạn thảo nội dung, họa sĩ Đoàn Thành Lộc (bút danh Nam Ngọc) minh họa và cố vấn văn hóa - tín ngưỡng, cùng sự tham gia hiệu chỉnh chuyên môn và thiết kế tổng thể của giảng viên Trần Nguyễn Anh Minh (Đại học Văn Lang). Năm 2025, chiến dịch gây quỹ xuất bản của dự án nhận được gần 700 triệu đồng từ ủng hộ của cộng đồng. Con số này cho thấy nhu cầu ngày càng rõ nét đối với các sản phẩm sáng tạo nghiêm túc, biết đặt nền tảng văn hóa truyền thống vào bối cảnh đương đại.

Trong bức tranh chung của các nỗ lực làm mới di sản truyền thống, Tarot Sông núi nước Nam có thể xem là một thử nghiệm đáng chú ý. Khi người trẻ không chỉ “mượn hình thức” của các sản phẩm văn hóa tiêu biểu toàn cầu mà còn chủ động đối thoại bằng bản sắc riêng, văn hóa truyền thống.

TỊNH UYỂN

Nguồn: https://www.sggp.org.vn/hon-viet-trong-van-hoa-duong-dai-post840332.html