Cień historii na płycie kamiennej.

Napis na płycie kamiennej opiera się na kopii archiwalnej EFEO.

1. Kilka dużych kamiennych stel z inskrypcjami przewieziono do muzeów w Hanoi i Da Nang, a ostatnio umieszczono je w sali wystawowej zarządu zabytków My Son w celu konserwacji.

Zauważyliśmy niewielką kamienną płytę, która wciąż znajdowała się na stanowisku archeologicznym. Na płycie znajdowało się kilka linijek wyblakłego pisma, ale zawierały one konkretne dane dotyczące ważnego historycznego kamienia milowego.

Jest to kamienna płyta z inskrypcjami, którą badacz George Coedes skatalogował w 1908 r., oznaczył C 75, a obecnie widnieje na niej nowy numer inwentarzowy MSD350 nadany przez Zarząd Zabytków My Son.

Inskrypcja z C 75 zawiera zaledwie 4 linijki starożytnego pisma czamskiego, odziedziczonego po piśmie brahmi (sanskrycie pochodzenia indyjskiego); została przepisana na łacinę przez Louisa Finota (1904), przetłumaczona na język francuski i opublikowana w artykule naukowym w „Journal of the French School of Far Eastern Studies”. Niedawno Arlo Griffiths (2009) zrewidował transkrypcję łacińską, która składa się z 4 linijek:

(1) di śakarāja 913 huriy 5 vaṅun vulān 4 vr̥ haspativāra [ma]

(2)ghanakṣatravr̥ ścikalagna kāla yāṅ po ku vijaya śrī harivarmamadeva

(3) punah yāṅ po ku śri jaya īśānabhadreśvara karaṇa kirtti yaśa di bhumima

(4) ṇḍala niy

Kamienna płyta z 4 wierszami inskrypcji C 75 znajduje się na dziedzińcu wieży D w My Son.

Tekst można w przybliżeniu przetłumaczyć następująco: „W roku 913 kalendarza Saka, piątego dnia czwartego miesiąca, w księżycowym cyklu Maga, gdy w zodiaku znajdowała się konstelacja Skorpiona, król Yan Pu Ku Vijaya Śrī Harivarmadeva kazał odbudować wizerunek (świątynię lub lingam) boga Iśāna-Bhadreśvary, aby przynieść chwałę krainie”.

Iśāna-Bhadreśvara to tytuł boga Śiwy, kojarzony z imionami pierwszych królów Czampy i czczony jako bóstwo opiekuńcze królestwa.

Rok 913 w starożytnym kalendarzu Saka odpowiada rokowi 991 w kalendarzu gregoriańskim. Był to okres po ataku króla Le Hoana (Dai Viet) na stolicę Czampy.

Księga „Dai Viet History Chronicle” opisuje wydarzenie z 982 roku: „Król osobiście poprowadził wyprawę na Czampę, porywając niezliczonych żołnierzy, setkę kurtyzan i buddyjskiego mnicha z Indii. Zdobył cenne przedmioty, gromadząc dziesiątki tysięcy sztuk złota, srebra i skarbów, zburzył mury miasta, zniszczył świątynie przodków i powrócił do stolicy po roku”. W 988 roku „Król Czampy, Bang Vuong La Due, założył swoją świątynię w Phat Thanh i przyjął tytuł 俱尸利呵呻排麻羅 (Cau Thi Li Ha Than Bai Ma La)”.

2. Porównując to z inskrypcją znalezioną w Dong Duong (dystrykt Thang Binh), która odnotowuje założenie przez króla Czampy świątyni w stolicy Indrapurze w 875 roku, badacze dochodzą do wniosku, że atak króla Le Hoana w 982 roku miał miejsce w stolicy Indrapury. Spowodowało to ucieczkę króla Czampy do „buddyjskiego miasta” (rozumianego jako cytadela Vijaya w dzisiejszym Binh Dinh).

Sanktuarium My Son. Zdjęcie: MH

W odniesieniu do tych wydarzeń historyczne zapiski z czasów dynastii Song (Chiny) podają również, że w 990 r. nowy król Czampy wstąpił na tron ​​w „krainie Ślubów Buddy” i wysłał posłów z doniesieniami, że Czampa została zaatakowana przez Giao Chau (Dai Viet).

W 1007 roku król Champa, nazwany 楊普俱毗茶室離 (Dương Phổ Câu Bì Trà Thất Lợi), wysłał posła do dynastii Song, mówiąc, że król uciekł do Phật Thệ, 700 mil na północ od swojej dawnej stolicy.

W inskrypcji z C 75 w My Son znajduje się fraza odnosząca się do króla Czampy: „yāṅ po ku vijaya śrī harivarmamadeva”. Fraza ta zawiera zarówno formę szacunku (yāṅ po ku = Najwyższy Król), honorowy tytuł pochwalny (vijaya = chwalebne zwycięstwo) oraz sanskrycki tytuł (śrī harivarmamadeva = Boski Harivarman).

Tymczasem chińskie i wietnamskie zapisy historyczne, dokumentując imiona królów Czampy, często posługiwały się wersjami skróconymi, wykorzystującymi zapis fonetyczny (lub semantyczny) składający się z kilku sylab.

Na płycie kamiennej znajdują się napisy.

W przypadku historycznych zapisów dynastii Song jest to 楊普俱毗茶室離, wymawiane po chińsko-wietnamsku jako Dương Phổ Câu Bì Trà Thất Lợi, ale czytane po chińsku jako yang-pu-ju-bi-cha-she-li, można rozpoznać jako transliterację yāṅ po ku vijaya.

Podobnie kronika Đại Việt odnotowuje imię króla Czampy z tego okresu jako 俱尸利呵呻排麻羅, wymawiane Câu Thi Lị Ha Thân Bài Ma La w języku chińsko-wietnamskim, a ju-shi-li-a-shen-bei-ma-luo w języku chińskim; może to być zapis imienia Ku Śrī Harivarmadeva w starożytnej Czampie, odnoszącego się do tego samego króla w inskrypcji z 75 r. n.e.

Porównanie nazw załamanych w czterech językach – indyjskim, chińskim, czamskim i wietnamskim – wymaga dalszych skrupulatnych badań. Jest jednak wysoce prawdopodobne, że pozostałe inskrypcje na kamiennej płycie z 75 r. n.e. w My Son upamiętniają ważny kamień milowy w historii Czampy: po ataku króla Le Hoana w 982 roku, święte miejsce w My Son było nadal restaurowane i budowane przez króla Yāṅ po ku vijaya śrī Harivarmamadevę, mimo że stolica Czampy została przeniesiona do Cha Ban (Binh Dinh).

Źródło: https://baoquangnam.vn/bong-dang-lich-su-tren-mot-phien-da-3140066.html