Parte 3: Il silenzio dopo la splendida armonia

Nel vibrante mosaico di minoranze etniche della provincia di Tuyen Quang, permangono momenti di silenzio e numerose preoccupazioni. Tra queste, l'erosione dell'identità culturale, la scomparsa di gruppi etnici, le usanze obsolete che impoveriscono il patrimonio culturale e l'indifferenza delle giovani generazioni. La mancanza di eredi significa che un patrimonio inestimabile è esposto a molteplici minacce…

Giữa bản hòa âm đa sắc của các dân tộc thiểu số xứ Tuyên còn đó những khoảng lặng và bao trăn trở. Đó là nỗi lo mai một bản sắc, biến mất tộc người, hủ tục bào mòn bản sắc, sự thờ ơ của giới trẻ. Thiếu người kế thừa, di sản vô giá đang đứng trước nhiều nguy cơ…

Đầu năm 2023, tin buồn về sự ra đi của Nghệ nhân dân gian Lương Long Vân ở tuổi 95 đã để lại một khoảng trống lớn trong cộng đồng người Tày xứ Tuyên. Cụ Vân là một trong số rất ít nghệ nhân còn lại thông thạo và tận tâm với chữ Nôm Tày.  Cụ từng miệt mài dịch thuật, biên soạn, và truyền dạy không ngừng nghỉ. Cụ sở hữu hơn 100 cuốn sách cổ và đã biên dịch, ghi chép hàng chục cuốn sách về nghi lễ thờ cúng, bài khấn; lời khuyên răn dạy bảo, bài thuốc dân gian…

Các cuốn sách được xuất bản như “Văn Quan làng Tuyên Quang”, “Một số cung Then cổ chữ Nôm - Tày”… Trong đó, cuốn sách “Văn Quan làng Tuyên Quang” dày 410 trang là một tư liệu chuyên biệt về hát Văn Quan làng đầu tiên của tỉnh Tuyên Quang. Công trình nghiên cứu được trao Giải thưởng Tân Trào năm 2019.

Khi còn sống Nghệ nhân dân gian Lương Long Vân (bên trái) được nhiều học trò tìm đến.

Ngôi nhà nhỏ của cụ ở thôn Yên Phú, phường An Tường từng là điểm tựa cho bao người tìm đến học hỏi, nay vắng bóng người thầy, để lại niềm tiếc nuối khôn nguôi về một "kho tàng sống" đã khuất bóng. Không chỉ là sự ra đi của những "báu vật sống" như cụ Lương Long Vân, mà cả những tài liệu vật chất quý giá cũng đang dần biến mất.

Xa xưa, sách cổ người Dao, Tày rất nhiều, thường được các thầy cúng, người uy tín, trưởng các dòng họ lưu giữ. Theo thời gian, nguồn sách cổ hay các tranh thờ trong dân gian hiện nay đang đối mặt với nguy cơ thất truyền, mai một nghiêm trọng.

Những cuốn sách cổ hàng trăm năm tuổi và nỗi lo mai một.

- Xẩn nhắng ho lớp xa e? (Cháu năm nay học lớp mấy nhỉ?).

- Xẩn nghưn nằng à gô? (Cháu ăn cơm rồi ạ).

Đó là đoạn hội thoại ngắn giữa hai ông cháu người Dao, thôn Hòn Lau, xã Yên Sơn. Tình trạng “ông hỏi gà, cháu trả lời vịt” như này diễn ra khá phổ biến giữa hai thế hệ. Anh Lý Văn Thanh, Trưởng thôn Hòn Lau, xã Yên Sơn chia sẻ, thường những cụ già ở đây thích giao tiếp bằng tiếng Dao còn các cháu trẻ chỉ hiểu bập bõm, có cháu còn không biết nói, nên tình trạng “lệch sóng” là chuyện bình thường.

Nghệ nhân Ưu tú Ma Văn Đức nhận định rằng, trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay, nhiều gia đình dân tộc Tày, Dao, Nùng, Cao Lan, Mông… những người trẻ chỉ biết nói tiếng phổ thông. Thậm chí có người biết nhưng ngại giao tiếp nên tiếng nói của dân tộc cũng dần mai một đi.

Nghệ nhân ưu tú Ma Văn Đức tích cực truyền dạy Then cho thế hệ trẻ

Với người Dao – dân tộc có hệ thống chữ viết riêng – sự mai một thậm chí còn cấp bách hơn. Nghệ nhân Triệu Chàn Loàng ở xã Tân Quang lặng lẽ giữ gìn những trang sách cổ, những bài cúng, những lễ cấp sắc. Nhưng lớp trẻ thì dần thờ ơ, xem đó là thứ không thiết thực. “Không ai nối nghiệp, thì sau này lấy ai đọc sách cúng, làm lễ tổ tiên?”- ông Loàng thở dài, như nói hộ tiếng lòng của biết bao nghệ nhân đang lặng lẽ đối mặt với nguy cơ văn hóa không người kế tục.

Sự thờ ơ ấy không phải không có lý do. Bà Hà Thị Xuyến, thôn Đồng Hương, xã Chiêm Hóa trải lòng: “Giới trẻ giờ đây thích lướt TikTok, Facebook. Chúng mặc quần bò, áo phông thay vì trang phục truyền thống, nói tiếng Kinh thay vì tiếng dân tộc, và hát những bài nhảy nhót trong băng đĩa thay vì những làn điệu dân ca của mình”. Tiếng thở dài của các nghệ nhân, già làng là lời cảnh báo khẩn thiết về một tương lai mà bản sắc dân tộc có thể chỉ còn là ký ức.

Trang phục là một phần hồn cốt của văn hóa. Thế hệ trẻ và khán giả đại chúng có thể nhầm lẫn giữa phiên bản biểu diễn và bản gốc, từ đó làm phai mờ tri thức văn hóa chuẩn xác.

Không chỉ tiếng nói, trang phục truyền thống cũng đang bị thay thế bởi sự tiện lợi và giản đơn. Nếu như trước kia, đồng bào các dân tộc thiểu số như Tày, Nùng, Mông vẫn tự hào khoác lên mình những bộ trang phục đậm nét văn hóa dân tộc trong sinh hoạt hằng ngày, thì nay, đặc biệt là nam giới và giới trẻ, ngày càng hiếm khi mặc trang phục dân tộc. Di sản thị giác từng mang đậm dấu ấn cộng đồng đang dần lùi về các dịp lễ hội, thậm chí bị cách tân, thương mại hóa, mất đi sự chuẩn mực vốn có.

Khoác lên mình trang phục truyền thống từ thuở bé chính là cách nuôi dưỡng tình yêu và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Câu chuyện của nhóm bạn trẻ Hoàng Ngọc Hoàn, Nịnh Thị Hà và Nguyễn Văn Tiến tại thôn Đoàn Kết, xã Nhữ Hán là một minh chứng sống động. Với tình yêu văn hóa Cao Lan, họ đã cùng nhau xây dựng kênh TikTok "Bản Sán chay".

Chỉ trong gần một năm, kênh đã thu hút 75 nghìn lượt theo dõi, nhiều video đạt triệu view, giới thiệu sinh động nét văn hóa, phong tục, chữ viết, tiếng nói của người Cao Lan. Dự án hứa hẹn đưa văn hóa dân tộc mình “lan toả” hơn. Thế nhưng, chỉ sau chưa đầy một năm, bạn Nịnh Thị Hà đã phải rời nhóm để đi làm công nhân tại một công ty tại Hà Nội.

Gánh nặng mưu sinh đã buộc cô gái trẻ phải tạm gác lại đam mê để tìm kiếm nguồn thu nhập ổn định hơn, để lại khoảng trống và nỗi tiếc nuối cho dự án đầy tâm huyết.

Tiktoker Hoàng Ngọc Hoàn sáng tạo video.

Tương tự, hành trình của nghệ nhân trẻ Chu Văn Thạch là câu chuyện về tài năng và nỗ lực phi thường. Anh đã từng bước đưa cây đàn Tính 12 dây bước ra sân khấu lớn, nhận được sự khen ngợi tại Đại hội Đại biểu toàn quốc các DTTS Việt Nam lần thứ II năm 2020. Mới đây nhất, Chu Văn Thạch còn giành giải Bạc tại Liên hoan độc tấu nhạc cụ dân tộc tổ chức tại Hà Nội.

Không chỉ biểu diễn, anh Thạch còn tích cực truyền dạy hát Then, đàn Tính thông qua hai kênh YouTube “Đan tinh Chu Thach” (dạy đàn Tính từ cơ bản đến nâng cao) và “Chu Thach Official” (đăng tải các tiết mục biểu diễn). Anh còn giảng dạy trực tiếp, thậm chí sử dụng Facebook và Zoom để dạy trực tuyến cho những người yêu hát Then, đàn Tính ở xa.

Nghệ nhân Chu Thạch đam mê truyền lửa văn hóa người Tày.

Thế nhưng, dù tài năng và nhiệt huyết là vậy, Chu Văn Thạch cũng như bao người trẻ khác, vẫn phải đối mặt với áp lực mưu sinh. Anh phải làm thêm nhiều nghề, từ cơ khí đến lắp ráp máy móc nông nghiệp, để đảm bảo cuộc sống. Có những lúc, anh chia sẻ, thời gian dành cho đam mê bị thu hẹp đáng kể vì guồng quay của công việc.

Những câu chuyện của Nịnh Thị Hà và Chu Văn Thạch không chỉ là của riêng họ mà còn đại diện cho rất nhiều nghệ nhân trẻ khác đang ngày đêm gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Họ có tri thức, có nhiệt huyết, có khả năng thích nghi với công nghệ hiện đại để đưa di sản vươn xa. Tuy nhiên, nếu không có những cơ chế hỗ trợ, những chính sách tạo điều kiện thuận lợi để họ sống được bằng nghề, bằng đam mê, thì gánh nặng mưu sinh sẽ mãi là rào cản lớn.

Giữa nhịp sống hiện đại, tại các bản làng xứ Tuyên, sự xuất hiện ngày càng nhiều của những ngôi nhà xây kiên cố, mái ngói hiện đại đang dần đẩy lùi không gian kiến trúc truyền thống. Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là vấn đề nhà ở, mà còn là nỗi trăn trở về một khoảng trống văn hóa ngày càng lớn trong đời sống cộng đồng.

Dọc theo những con đường len lỏi vào các bản làng ở Tuyên Quang, hình ảnh những ngôi nhà sàn cột gỗ vững chãi dần trở thành ký ức. Ông Ma Văn Vinh, thôn Đồng Hương, xã Chiêm Hóa không khỏi bùi ngùi khi nhớ lại: "Ngày xưa, đi dọc từ Chiêm Hóa, Kiên Đài, Minh Quang đến Thượng Lâm, đâu đâu cũng thấy nhà sàn ẩn hiện trong sương sớm, mờ ảo sau các đồi cọ. Cảnh tượng ấy bình yên và đẹp lắm. Giờ thì chỉ lác đác vài ba ngôi nhà, có lẽ cũng sắp bị dỡ bỏ. Bếp lửa bập bùng cũng đã thay bằng bếp ga, bếp điện".  Lời nói của ông Vinh không chỉ là nỗi nhớ của một cá nhân, mà còn là nỗi trăn trở của cả một thế hệ.

Những nếp nhà xây hiện đại dần thay thế những nếp nhà sàn truyền thống ở nhiều bản làng người Tày xứ Tuyên.

Không gian văn hóa truyền thống cũng đang dần thu hẹp và mai một theo những nếp nhà sàn của người Tày, nhà trình tường của Mông. Bà Nguyễn Thị Cắm (95 tuổi) ở Ngòi Nè, xã Nà Hang nhớ lại thời thanh xuân đầy ắp tiếng cười: "Nhà sàn ngày xưa rộng lắm, vừa là nơi ở, sinh hoạt của gia đình, vừa là nơi sinh hoạt văn hóa của cả cộng đồng.

Các phòng được ngăn tượng trưng bằng những màn vải chàm đen chứ không phải màn tuyn như bây giờ. Chăn, gối đều là sản phẩm thổ cẩm bà con tự dệt. Còn bây giờ, nhà xây hiện đại nên không gian sinh hoạt văn nghệ cũng không còn; những tấm chăn thổ cẩm cùng dần bị thay thế”.

 

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Tuyên Quang Nguyễn Phi Khanh cũng nhận định: "Việc nhà sàn, nhà trình tường truyền thống dần biến mất không chỉ là mất đi một loại hình kiến trúc mà còn là mất đi không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Điều này dẫn đến sự đứt gãy trong việc truyền dạy và thực hành các nghi lễ, hát dân ca.

Vì vậy cần có những chính sách, cơ chế hỗ trợ, khuyến khích người dân bảo tồn nếp nhà truyền thống, đồng thời lồng ghép vào đó những yếu tố tiện nghi để phù hợp với cuộc sống hiện đại”.

Trong đời sống cộng đồng người Mông, tục "kéo vợ" là một nét văn hóa độc đáo, vốn thể hiện tình cảm chân thành của đôi lứa và đề cao phẩm chất người phụ nữ. Thế nhưng, khi những giá trị nguyên bản không được gìn giữ trọn vẹn, phong tục này lại dễ biến tướng thành hành vi trái pháp luật.