Vietnamca Quốc ngữ yazısının "babaları" olarak kabul edilen iki misyoner: Francisco de Pina ve Alexandre de Rhodes - Arşiv fotoğrafı.
Güneşin bolca parladığı Orta Doğu'da, Vietnam halkının bir hayırseverine saygı duruşunda bulunma şansına sahip olmak son derece duygulandırıcı. Uzun ve zorlu bir hayatın ardından son yıllarını burada geçirmeyi ve ebedi huzur içinde dinlenmeyi seçmişti.
Genç bir öğrenciyken Tuoi Tre gazetesinde çalışıp, ön avlusunda Alexandre de Rhodes'un bronz heykelinin gururla durduğu, Ly Chinh Thang Caddesi 161 numaradaki eski yazı işleri ofisine makaleler gönderdiğim zamandan beri bu, gerçekleşen bir hayaldi.
Çocukluğumdan beri, edebiyatı seven ve yazarak büyüyen biri olarak, 17. yüzyılda Vietnam ulusal yazısının oluşumunda oynadığı önemli rol nedeniyle, misyoner Alexandre de Rhodes'a, diğer önemli isimler olan misyonerler Francisco de Pina ve Gaspar d'Amaral (Portekiz) ile birlikte, derin bir saygı ve minnet duyuyorum...
İran'da misyoner Alexandre de Rhodes'un mezarını aramak.
İçtiğimiz suyun kaynağını hatırlayarak, İran'a seyahat etme amacım Alexandre de Rhodes'un mezarını bulup başına çiçek bırakmaktı. Birkaç uçuşun ardından (şu anda Vietnam ve İran arasında direkt uçuş yok), Tahran'a vardım ve oradan güneye, 2,5 milyon nüfuslu tarihi İsfahan şehrine gitmek için bir araba kiraladım.
Yerel şoför Dariush, sayısız turisti defalarca İsfahan'a götürmüş olmasına rağmen, bu güzel topraklara, zengin tarihi ve kültürüyle... bir mezarlık bulmak için geldiğimi söylediğimde son derece şaşırdı!
"Batılı Katolik misyoner Alexandre de Rhodes'un adını İran gibi Müslüman bir ülkede ilk kez duyuyorum. Yolculuğunuz çok ilginç olacak ve size katılmaktan memnuniyet duyarım," dedi Dariush, şaşkınlığı heyecana dönüşerek.
Ne yazık ki, Dariush İsfahan'daki tüm ünlü turistik yerleri avucunun içi gibi biliyor ve ziyaretçileri oraya anında götürebiliyordu, ancak 360 yıldan fazla önce ölen Alexandre de Rhodes'un mezarının bulunduğu mezarlığı nerede bulacağını bilmediği için başını salladı!
Daha önce oraya gitmiş olan Vietnamlılardan aldığım bilgiler bana şu konuda yardımcı oldu: Öncelikle, eski Ermeni Kutsal Kurtarıcı Kilisesi'ni (Ermenice'de "manastır" anlamına gelen Vank olarak da bilinir) bulmak için Yeni Julfa bölgesine gitmem gerekiyordu.
Alexandre de Rhodes, 1654 yılında Vatikan tarafından İran'a gönderildi, altı yıl orada yaşadı ve 5 Kasım 1660'ta öldü. Şehrin dışındaki Ermeni Katolik mezarlığına defnedildi.
İsfahan'daki otel müdüründen bilgi istedik ve o da büyük bir heyecanla Ermeni bir arkadaşını aradı. Arkadaşımız bize mezarlığa girmek için Vank Kilisesi'nden izin almamız gerektiğini söyledi. Dariush beni sabah erken saatlerde Vank Kilisesi'ne götürdü. Bu, İran gibi Müslüman bir ülkede inşa edilen en büyük ve ilk Hristiyan kilisesidir; dinler tarihinde çok özel bir durumdur.
Muhteşem mimarisi ve sanatsal kubbeleriyle dikkat çeken kiliseyi gezdikten sonra, izin almak için ofise gittik ve hevesli müdürden Ermeni mezarlığını ziyaret etmek için imzalı ve damgalı bir belge almaktan çok memnun olduk.
Yazar, Alexandre de Rhodes'un mezarı başında.
Sonsuzluğa bir övgü.
Vank kilisesinden yaklaşık 15 dakikalık bir araba yolculuğunun ardından, 500 yıldan fazla bir süre önce inşa edilmiş ve 30 hektardan fazla bir alanı kapsayan Ermeni mezarlığına vardık. Burası, Avrupa'dan gelen birçok göçmenin, Yahudi mültecilerin ve Ermenistan'dan gelen hacıların ebedi istirahatgahıdır…
Yaşlı güvenlik görevlisi Robert Vonikyan, yeşil boyalı demir kapıyı hafif bir gülümsemeyle açtı. Belgeleri önceden okuduğum için, Dariush'u uzun, eşit aralıklarla dikilmiş yeşil çam ağaçlarıyla çevrili ana yoldan, üç kavşağı geçerek, Katolikler için ayrılmış ve Alexandre de Rhodes'un mezarının bulunduğu 7-10 numaralı sarı işaretli araziye güvenle götürdüm.
Geniş ve sakin mezarlığa giden yol boyunca dikilmiş küçük çam ağaçlarının arasında, topraktan fırlamış gibi duran, çeşitli boyutlarda taş levhalardan oluşan sayısız taş mezar vardı. Birçok eski mezar, kır çiçeklerinin yanında, toprağa gömülmüş taş yığınlarından ibaretti. Şoförüm Dariush ve ben bir süre etrafta dolaştık ama aradığımız mezarı bulamadık.
Aniden durdum, elimde parlak sarı ayçiçeklerinden oluşan bir buket tutuyordum ve içtenlikle dua ettim: "Ben anavatanım Vietnam'dan bir torunum, buraya tek bir dilekle geldim: Bu büyük adamın mezarını ziyaret etmek..." Beklenmedik bir şekilde, bu içten sözlerden sadece birkaç metre sonra, sanki kendisi tezahür etmiş gibi, Alexandre de Rhodes'un mezarını tam önümde gördüm. Tarifsiz bir duygu beni sardı.
Sayısız mezarın arasında yer alan sade, gösterişsiz, dikdörtgen gri taşın yanına diz çöktüğümde, bir duygu dalgası beni sardı. Taş levha üzerinde, zamanın geçmesine rağmen, Latince karakterler açıkça görülebiliyordu: "Burada Peder Alexandre de Rhodes yatmaktadır. 5 Kasım 1660'ta İsfahan'da öldü."
Türbenin önünde, Quang Nam'dan getirilmiş, üzerinde Alexandre de Rhodes'un portresi ve Vietnamca-Portekizce-Latince Sözlüğünden bir sayfa ile birlikte altın yaldızla yazılmış iki dilli Vietnamca-İngilizce bir yazıt bulunan bir taş stel bulunmaktadır: "Ulusal yazı var olduğu sürece, Vietnam dili var olur, Vietnam var olur!" Bu eser, Vietnam Dilini Koruma Enstitüsü tarafından 2018 yılında yaptırılmıştır.
Uzun bir süre boyunca Tuoi Tre gazetesi, Vietnam halkına Vietnam yazısını miras bırakan Alexandre de Rhodes'un heykelinin bulunduğu yerde (Ho Chi Minh Şehri, Xuan Hoa Mahallesi, Ly Chinh Thang Caddesi 161) yayınlanmıştır. Fotoğraf: Nguyen Cong Thanh
Mezar duvarı boyunca, üzerinde dört dilde (Vietnamca, Fransızca, İngilizce ve Farsça) yazıt bulunan başka bir taş levha daha vardır: "Vietnam ulusal yazısının -Latin harfleriyle yazılmış Vietnam alfabesinin- yaratılmasına yaptığı muazzam katkıdan dolayı Peder Alexandre de Rhodes'a minnettarız."
Bu anma plaketi, Profesör Nguyen Dang Hung, yazar Hoang Minh Tuong, fotoğrafçı Nguyen Dinh Toan ve tarihçi Dr. Nguyen Thi Hau'nun başkanlık ettiği Vietnamlı bir heyet tarafından, Alexandre de Rhodes'un ölümünün 358. yıldönümünde (5 Kasım 2018) açıldı.
Mezara çiçekler ve iki Vietnamca kitap bıraktım, Vietnam diline böylesine büyük katkıda bulunan bu atamıza minnettarlığımı fısıldadım. İçten içe, Alexandre de Rhodes'un mucizevi yolculuğuna, ustaca gözlem ve veri kaydetme becerilerine ve misyonerlik hayatı boyunca Avrupa'dan Asya'ya, tekrar Avrupa'ya ve ardından İran'a kadar yerel gelenek ve kültürlere karşı gösterdiği saygı, derin anlayış ve yargılamadan kabul etme ruhuna da hayranlık duyuyordum.
Alexandre de Rhodes'un hayatının son yıllarını Müslüman bir ülkede geçirmesi, insanlık tarihinde farklı dinler arasında ayrımcılık yapmama yönündeki medeni ruhu daha da ortaya koymaktadır.
Şoför Dariush, Alexandre de Rhodes'un mezar taşına su dökerek ve ellerimle temizleyerek "yerel adetlere uyum sağladığımı" görünce çok memnun oldu; bu, İran'ın geleneksel mezar ziyareti adetine göre ölen kişiye saygı göstermenin bir yoluydu. Dariush, sempatiyle, "Ben de size katılayım," dedi ve hem Vietnamlı hem de İranlı halkla bağlantısı olan misyonerin mezarını yıkamak için su aldı.
Hay Tour'da deneyimli bir tur rehberi olan Bay Tran Van Truong, 2017 yılında, Fars Yeni Yılı'nın ilk günü olan Nevruz'da (Mart), kendisi ve bazı Vietnamlı turistlerin "Alexandre de Rhodes'un türbesini ziyaret etme ve çiçek bırakma şansına sahip olduklarını, büyük bir sevgi ve sevinçle dolu olduklarını" söyledi.
2019'da İsfahan'daki Alexandre de Rhodes'un türbesini ziyaret ettikten sonra, oyuncu Hong Anh, "bu yerin, İran'ı ziyaret eden Vietnamlı seyahat şirketlerinin ve bireylerin seyahat programlarına dahil edilen bir hac yeri haline gelmesini" dilediğini ifade etti.
Benim için, Alexandre de Rhodes'un sade mezarının yanında sessizce oturup, sakin mezarlığın ortasında, çam ağaçlarının rüzgarda sallandığı bir ortamda, Vietnamca bir kitabın sayfalarını çevirdiğim an, dünyayı keşfederken her zaman hafızamda yer edecek.
Hayatı boyunca Peder Alexandre de Rhodes, kendini yalnızca dine değil, aynı zamanda dile, bilime, kültüre, saha araştırmalarına, insancıl diyaloğu teşvik etmeye ve Doğu ile Batı medeniyetleri arasındaki uçurumu kapatmaya, ayrıca Vietnam da dahil olmak üzere birçok bölgenin modern entelektüel kimliğinin şekillenmesi sürecine tamamen adamıştır.
Şüphesiz ki, neredeyse dört yüzyıl sonra, Alexandre de Rhodes, yarattığı Vietnam alfabesinin hala varlığını sürdürdüğünü ve Vietnamlı nesiller arasında yaşamaya devam ettiğini, Vietnamlıların onu ziyaret etmek ve anmak için uzaklara seyahat ettiğini bilseydi teselli bulurdu.
Alexandre de Rhodes, 15 Mart 1593'te Avignon'da (güney Fransa) doğdu ve 5 Kasım 1660'ta İsfahan'da (İran) öldü. Dilbilimci ve Cizvit misyoneriydi. Vietnamlılar tarafından genellikle "Peder Dac Lo" olarak anılır; 20 yıllık bir süre boyunca (1624-1645) hem Kuzey hem de Güney'deki Annam'a (Vietnam) sayısız misyonerlik gezisi yapmıştır.
O, 1651 yılında Roma'da (İtalya) basılan ve yaklaşık 8.000 kelime içeren ilk Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum'un (Vietnamca-Portekizce-Latince Sözlük, kısaltılmış haliyle Vietnamca-Portekizce-Latince Sözlük) sistematize edilmesini, derlenmesini ve basımını denetleyen kişiydi. Bu sözlük, Vietnam halkına ilk kez Latin alfabesine dayalı, öğrenmesi ve kullanması kolay, basit ve etkili bir yazı sistemi sunarak, Vietnam halkının yaratıcılığını ve esnekliğini gösterdi ve tarihin çalkantılı bir geçiş döneminde kültür, eğitim, gazetecilik vb. alanların gelişimini destekledi.
Kültür elçisi olarak Alexandre de Rhodes, Avrupa'da *Tonkin Krallığı Tarihi* (La histoire du royaume de Tunquin - 1652) adlı eserin yanı sıra, 17. yüzyılda Batılı okuyuculara Vietnam halkının kültürü, inançları, gelenekleri, görenekleri, yasaları, sosyal bağlamı ve yaşamı hakkında ayrıntılı bilgiler sunan anı kitabı *Divers voyages et missions*'ın da yazarıdır.
Phu Yen'deki (eskiden, şimdi Dak Lak eyaletinin bir parçası) antik Mang Lang kilisesinde, Alexandre de Rhodes'un 1651'de Roma'da basılmış *Sekiz Günlük Vaazlar* (Latince başlık: Kateşizm) adlı kitabının bir kopyası bulunmaktadır.
Bu eser, Vietnamca Quốc ngữ yazısıyla yazılmış ilk kitap olarak kabul edilir ve Latin alfabesiyle (sayfanın sol tarafı) ve eski Quốc ngữ yazısıyla (sayfanın sağ tarafı) iki dilde basılmıştır. "Phép giảng tám ngày" (Sekiz Günlük Vaaz), 17. yüzyılda Vietnam dilinin telaffuzunu kaydeden bir edebi eserdir.
Vietnamlılar tarafından hazırlanan ilk Vietnamca sözlük.
"...1651 yılının Noel mevsiminde Roma her zamankinden daha soğuktu. Aralık ayının başından itibaren Alpler'den gelen soğuk rüzgarlar Roma'ya şiddetle esiyordu. Kar, ağaçların tepelerini ve çatıları kaplamıştı."
Alexandre de Rhodes'un Noel'e hazırlanmaya vakti olmamıştı. Bütün gününü matbaada işçilerle geçiriyor, akşamları ise son basılmış sayfaların üzerinde uyuyakalmadan önce prova baskılarını inceliyordu. Yalnız, acı içinde, işkence görmüş ama umutlu... Bu, uçsuz bucaksız, dondurucu karda yalnız başına doğum yapan bir kadından çok daha fazlasıydı. Rhodes'un kanı tüm vücut açıklıklarından akıyordu, on parmağından kan sızıyordu, bağırsakları yanıyordu ve her bir sayfa metni özenle oluştururken midesi gurulduyor ve kasılıyordu.
Dictionarium Annamiticum Lusitanum, et Latinum - Vietnamese-Portuguese-Latin Dictionary adlı eserin ilk prova baskısı tamamlandı.
Annam'ın yeni doğan eserini ellerimde tutmanın verdiği sınırsız sevinci kelimelerle ifade edemem. Sözlükteki dokuz binden fazla maddeden sadece 250 hatanın düzeltilmesi gerekti. Beklenmedik bir başarı.
Ah, keşke okyanus dalgalarına binip Annam'a dönebilsem ve Vietnam'ın tüm halkına Müjdeyi duyurabilsem. Lich Son Dac Lo'nun gözyaşları kitabın her sayfasına dökülmüştü.
Her sayfada, Vietnam'ın güney ve kuzey bölgelerinin nehirleri, dağları, denizleri ve kırsal kesimleri, ayrıca çok sevdiğimiz ve tanıdığımız kişilerin yüzleri yer alıyor: Francisco de Pina, Francesco Buzomi, Gaspar d'Amaral, Antonio Barbosa, Başsavcı Tran Duc Hoa, Sai Kral Nguyen Phuc Nguyen, Loc Khe Markiz Dao Duy Tu, Kralın Eşi Minh Duc, General Nguyen Phuc Khe, İmparatoriçe Ngoc Van, Thai Bao Nguyen Danh The, Thanh Do Kral Trinh Trang, Kral Le Than Tong, Bento Thien, Raphael Rhodes Ut Ti, Andre Phu Yen…”
Hoang Minh Tuong (tarihi roman *Sözler ve İnsanlar 400 Yıl*dan bir bölüm - Vietnam Kadın Yayınevi - 2025)
Kaynak: https://tuoitre.vn/doa-hoa-tri-an-alexandre-de-rhodes-20260202173931643.htm
Yorum (0)